Ile będzie kosztować transformacja polskiego sektora ciepłowniczego? Publikowane dotychczas dane – delikatnie mówiąc – mocno się od siebie różnią. Branża szacuje, że transformacja całego sektora ciepłowniczego pochłonie do 2040 r. ok. 100 mld zł. Z kolei Polski Instytut Ekonomiczny – publiczny think tank gospodarczy – ocenia, że aby dokonać transformacji tego sektora,

potrzeba aż 558 mld zł. I to tylko w najbliższej dekadzie.

Nowa Polityka Energetyczna Polski do 2040 r. zakłada, że potrzeby cieplne polskich gospodarstw domowych, przemysłu, usług, obiektów komercyjnych i biurowych mają być docelowo pokrywane przez ciepło systemowe lub przez nisko- bądź zeroemisyjne źródła ciepła. Przedsiębiorstwa ciepłownicze muszą przygotować się na planowane zmiany, których rezultatami będą wyeliminowanie emisyjnych paliw, rozbudowa sieci ciepłowniczych, a także wprowadzenie i rozwinięcie konkretnych propozycji dla tych osób, które do tej pory ogrzewają swoje domy w sposób indywidualny, często używając do tego przestarzałych „kopciuchów”. 

Jednak finansowa kondycja wielu przedsiębiorstw ciepłowniczych jest – to nie tajemnica – co najmniej kiepska, zaś rosnące koszty emisji CO2 (ostatnio odnotowano ceny na poziomie ponad 40 euro za tonę, podczas gdy rok temu było to ok. 20 euro, a jeszcze wcześniej nawet poniżej 10 euro) sprawiają, że część z nich już teraz boryka się z problemami z płynnością finansową. Z danych opublikowanych przez Izbę Gospodarczą Ciepłownictwo Polskie wynika na przykład, że w 2019 r. ponad połowa polskich ciepłowni zanotowała stratę brutto, zaś 87,5% (463 z 529) wszystkich systemów ciepłowniczych nie posiadało statusu systemów efektywnych, a to w zasadzie blokuje im dostęp do funduszy publicznych. 

Pewne jest więc, że bez odpowiednich programów dofinansowania ciepłownicza transformacja się nie uda. Wspomniani eksperci Polskiego Instytutu Ekonomicznego, szacujący potrzeby polskiego ciepłownictwa w najbliższych latach na 558 mld zł, obliczyli, że 83% tej kwoty powinno zostać zainwestowanych w termomodernizację budynków ogrzewanych z sieci. 

Około 57 mld zł miałaby pochłonąć wymiana źródeł ciepła w ciepłowniach i elektrociepłowniach, a 14 mld zł – rozbudowa sieci ciepłowniczych. 169 mld zł powinno zostać przeznaczonych na termomodernizację budynków ogrzewanych indywidualnie, zaś 235 mld zł – na wymianę źródeł ciepła w takich domach.

Skąd na to wszystko wziąć pieniądze? Z pewnością w planowanych inwestycjach pomogą fundusze unijne. Jednak już teraz Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej prowadzi kilka programów, które adresowane są do sektora ciepłowniczego, a które mają pomóc mu w przygotowaniu się do czekających go zmian. 

Ponad miliard złotych w „Ciepłownictwie Powiatowym”

Jeden ze sztandarowych programów Narodowego Funduszu – „Ciepłownictwo Powiatowe” – oferuje wsparcie dla inwestycji dotyczących ograniczenia lub uniknięcia szkodliwych emisji do atmosfery. Dodatkowo obejmuje przedsięwzięcia polegające na zmniejszeniu zużycia surowców pierwotnych oraz modernizacji i rozbudowie sieci ciepłowniczych. 

Na dofinansowanie mogą też liczyć nowe źródła ciepła i energii elektrycznej, w tym przedsięwzięcia dotyczące budowy lub przebudowy jednostek wytwórczych wraz z podłączeniem ich do sieci dystrybucyjnej i przesyłowej.

Wsparcie dotyczy źródeł, w których do produkcji energii wykorzystuje się energię z OZE, ciepło odpadowe, ciepło pochodzące z kogeneracji (z wyłączeniem ciepła wytworzonego w jednostce kogeneracji opalanej węglem), paliwa niskoemisyjne gazowe, mieszanki gazów, gaz syntetyczny lub wodór.

Ze wsparcia w formie dotacji wyłączone są natomiast projekty realizujące wyłącznie instalacje fotowoltaiczne (PV) i/lub elektrownie wiatrowe (bez magazynu energii). Warunkiem udzielenia wsparcia na magazyn energii jest zintegrowanie go ze źródłem energii, które będzie realizowane równolegle w ramach projektu.

W ramach dotychczasowych naborów „Ciepłownictwa Powiatowego” złożono 110 wniosków na pożyczki i dotacje na łączny koszt całkowity ponad 1 mld zł, z czego o dofinansowanie z NFOŚiGW w wysokości ok. 520 mln zł (w tym dotacje w kwocie prawie 200 mln zł, a pożyczki w kwocie ponad 320 mln zł).

Obecnie, po zmianie programu, można ubiegać się o wsparcie do 50% kosztów kwalifikowanych w postaci dotacji i uzupełniająco do 100% kosztów kwalifikowanych o pożyczkę z możliwością umorzenia do 10%, nie więcej jednak niż 1 mln zł. O tym, że program cieszy się dużym zainteresowaniem, świadczy fakt, iż do NFOŚiGW wpływa wiele pytań i próśb o interpretacje związane z poszczególnymi naborami. 

Obecny nabór wniosków w tym programie trwa od 1 października 2020 r. do 17 grudnia 2021 r. Do wykorzystania jest budżet w wysokości ok. 230 mln zł, w tym na pożyczki to prawie 156 mln zł, a na dotacje przeznaczono ok. 74 mln zł. Narodowy Fundusz informuje, iż rozważane jest zwiększenie budżetu o dodatkowe pieniądze, co wynika z dużego zainteresowania programem, a także ze zgłaszanych potrzeb inwestycyjnych w tym sektorze.

„Energia Plus” dla czystego powietrza

Celem kolejnego programu NFOŚiGW – „Energia Plus” – jest zmniejszenie negatywnego oddziaływania przedsiębiorstw 
na środowisko, w tym poprawa jakości powietrza, poprzez wsparcie przedsięwzięć inwestycyjnych. 

Tu dofinansowane mogą być działania związane ze zmniejszeniem zużycia surowców pierwotnych, projekty prowadzące do ograniczenia lub uniknięcia szkodliwych emisji do atmosfery, a także przedsięwzięcia zgodne z „Obwieszczeniem Ministra Energii z dnia 23 listopada 2016 r. w sprawie szczegółowego wykazu przedsięwzięć służących poprawie efektywności energetycznej”, mające na celu poprawę efektywności energetycznej, a także zmierzające ku temu zmiany technologiczne w istniejących obiektach, instalacjach i urządzeniach technicznych. Dofinansowaniem objęte są także nowe źródła ciepła i energii elektrycznej oraz modernizacja i rozbudowa sieci ciepłowniczych.
Nabór wniosków trwa od 1 października 2020 r. do 17 grudnia br. lub do wyczerpania alokacji środków. Całkowity budżet programu to 4 mld zł (pożyczki 3,95 mld zł, zaś dotacje 50 mln zł). Dotychczasowa łączna wartość udzielonego przez Narodowy Fundusz wsparcia w ramach programu „Energia Plus” przekracza już 2,5 mld zł.

„Polska Geotermia Plus”

To unikalny instrument skierowany do polskich przedsiębiorców, służący rozwojowi energii geotermalnej w naszym kraju. Jego celem jest energetyczne zwiększenie wykorzystania zasobów geotermalnych w Polsce. Program wystartował w lipcu 
2019 r., nabór trwał do 18 grudnia 2020 r. Narodowy Fundusz informuje jednak, iż planowane jest uruchomienie nowego naboru jeszcze w tym roku. Obecnie program znajduje się w trakcie modyfikacji i podlega usprawnieniom, które wynikają głównie ze zgłaszanych przez wnioskodawców inicjatyw oraz doświadczeń zdobytych w trakcie poprzedniej edycji.

Beneficjentami „Polskiej Geotermii Plus” mogą być przedsiębiorcy w rozumieniu Ustawy z 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców (DzU z 2018 r. poz. 646, z późn. zm.), wykonujący działalność gospodarczą. Przedsięwzięcia, które mają szansę na dofinansowanie, podzielono na obligatoryjne i opcjonalne. Wśród tych pierwszych są: budowa nowej, rozbudowa lub modernizacja istniejącej ciepłowni/elektrociepłowni/elektrowni geotermalnej, opartej na źródle geotermalnym, lub modernizacja albo rozbudowa istniejących źródeł wytwarzania energii o ciepłownię/elektrociepłownię/elektrownię geotermalną, opartą na źródle geotermalnym, bądź wykonanie lub rekonstrukcja otworu geotermalnego z wyłączeniem pierwszego odwiertu badawczego. Fakultatywnie inwestycje kwalifikujące się wsparcia w ramach nowego programu NFOŚiGW to np. modernizacja sieci ciepłowniczych, poprawa efektywności energetycznej, instalacje OZE czy wykonanie pierwszego odwiertu badawczego.

Budżet programu wynosi 600 mln zł (z możliwością jego zwiększenia) i obejmuje dwie formy dofinansowania: pożyczkę albo dotację. Alokacja środków została ustalona na 300 mln zł na każdą z obu form dofinansowania. W ramach dotacji można się ubiegać o wsparcie w wysokości 40% kosztów kwalifikowanych, natomiast w ramach pożyczki – do 100% kosztów kwalifikowanych. 

W ramach tego programu do NFOŚiGW wpłynęły 24 wnioski (na dotacje i pożyczki) na łączną kwotę prawie 223 mln zł. W tym zawarte są dwie umowy o dofinansowanie na dotację i pożyczkę. O dofinansowanie ubiegają się nie tylko spółki, które od lat produkują energię geotermalną, ale także nowi przedsiębiorcy, zarówno z sektora prywatnego, jak i spółki z kapitałem publicznym.

Program dla prac geologicznych

„Udostępnianie wód termalnych w Polsce” to kolejny program wspierający ciepłowniczą transformację w naszym kraju. Jego celem jest wykonywanie prac i robót geologicznych związanych z poszukiwaniem i rozpoznawaniem złóż wód termalnych w celu ich udostępnienia. Budżet wynosi do 300 mln zł, a formą finansowania jest dotacja. O dofinansowanie mogą ubiegać się jednostki samorządu terytorialnego lub ich związki.

Nabór wniosków w trybie konkursowym trwał od 15 kwietnia do 30 września ub.r. W ramach konkursu wpłynęło 35 wniosków na projekty o koszcie całkowitym ok. 670 mln zł, zaś na dotacje – w wysokości ok. 625 mln zł.

Zgodnie z regulaminem tego konkursu, wnioski ocenione pozytywnie przez NFOŚiGW zostały przekazane do zaopiniowania i oceny ministrowi klimatu i środowiska. Jak informuje Fundusz, rezultaty konkursu zostaną ogłoszone w formie listy rankingowej, po ocenie wniosków przez resort. Lista ta zostanie zaprezentowana na stronie internetowej NFOŚiGW najpóźniej w czerwcu br. Również ogłoszenie kolejnego naboru planowane jest w czerwcu br.

„Nowa Energia” dla innowacyjnych technologii

Program „Nowa Energia” ukierunkowany jest na wdrożenie innowacyjnych technologii energetycznych, a jego budżet wynosi 2,5 mld zł. Nabory wniosków o dofinansowanie będą sukcesywnie ogłaszane w 2021 r. i będą dotyczyły sześciu obszarów tematycznych: plusenergetycznych budynków, inteligentnych miast energii, wielopaliwowych bloków z magazynami ciepła lub chłodu, produkcji, transportu, magazynowania i wykorzystania wodoru, stabilnych, bezemisyjnych źródeł energii oraz samowystarczalnych klastrów energetycznych.

Aktualnie prowadzony jest – od 18 marca br. – pierwszy nabór wniosków dla innowacji w dziedzinie produkcji, transportu, magazynowania i wykorzystania wodoru. W pilotażowym naborze wodorowym przewidziano 300 mln zł z całego budżetu programu. Wspierane będą przedsięwzięcia mające na celu rozwój technologii i produkcji „bezemisyjnego” wodoru oraz technologii jego przesyłania i wykorzystania, w tym m.in. technologii dostosowania infrastruktury do transportu wodoru, jego magazynowania, wykorzystania w transporcie drogowym, kolejowym lub wodnym. Istotne jest tu wykorzystanie synergicznych efektów wynikających z łączenia ze sobą poszczególnych sektorów.

Nabór ten wpisuje się w założenia Strategii Wodorowej do 2030 r., opracowanej przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska. Dzięki programowi „Nowa Energia” wdrożone zostaną rozwiązania mające szansę na szybkie umiędzynarodowienie ze względu na rosnącą w skali globalnej rolę wodoru w procesach konwersji i magazynowania energii. Kluczowe jest spełnienie kryterium innowacyjności oraz opłacalności ekonomicznej, zgodnie z definicją określoną w programie.

Nabór skierowany jest do podmiotów, które planują uruchomić produkcję nowego wyrobu w zakresie gospodarki wodorowej lub wdrożyć nową technologię wodorową we własnej działalności. W tym roku uruchamiane będą nabory w innych obszarach tematycznych: w czerwcu na projekty w obszarze plusenergetyczne budynki, a w sierpniu w kolejnych tematach, takich jak inteligentne miasta energii, wielopaliwowe bloki z magazynami ciepła lub chłodu oraz stabilne i bezemisyjne źródła energii, a także samowystarczalne klastry energetyczne.

Przedsiębiorcy będą mogli uzyskać pożyczkę do 85% kosztów kwalifikowanych z możliwością premii innowacyjnej w wysokości do 20% kapitału wypłaconej pożyczki po uzyskaniu efektu rzeczowego, ale nie więcej niż 10 mln zł. Jeżeli na etapie realizacji okaże się, że konieczne jest przeprowadzenie dodatkowych prac badawczo-rozwojowych (B+R), beneficjent będzie mógł ubiegać się o dodatkową dotację. Dla tych beneficjentów, którzy chcieliby powtórzyć wdrożenie i skalować zastosowanie wdrożonej technologii, NFOŚiGW zaoferuje dodatkowo umorzenie do 25% pożyczki.

W ramach pozostałych obszarów tematycznych do dofinansowania Narodowy Fundusz wskazał kilka działań. Pierwszy to „Plusenergetyczne budynki”. Chodzi tu o zaawansowane technologie budowy budynków plusenergetycznych, zapewniających samowystarczalność pod względem wodociągowo-kanalizacyjnym i energetycznym oraz o tzw. inteligencję budynku. Z kolei „Inteligentne miasta energii” to innowacyjne rozwiązania technologiczne optymalizujące procesy zarządzania i wykorzystania energii, zwiększające odporność miast na negatywne zjawiska wynikające ze zmian klimatu oraz służące zmniejszeniu emisji m.in. z transportu i innych sektorów, a także skierowane na rewitalizację i rozwój terenów zieleni.

„Wielopaliwowe bloki z magazynami ciepła lub chłodu” – tu mowa jest o magazynach energii cieplnej i/lub chłodu dla jednostek wytwórczych funkcjonujących w oparciu o źródła z udziałem OZE (min. 15% – zgodnie z punktem 6 art. 2 Ustawy z 20 lutego 2015 r. o odnawialnych źródłach energii – DzU z 2015 r. poz. 478, z późn. zm.). Z kolei w ramach celu tematycznego „Stabilne bezemisyjne źródła energii” wspierane będą przedsięwzięcia mające na celu wdrożenie takich technologii jak produkcja biometanu z wykorzystaniem technologii pozwalających na zastosowanie różnego wsadu przy jednoczesnym zagospodarowaniu odpadowego CO2, energetyczne wykorzystanie biomasy i odpadów, biogazownie, wytwarzanie i wykorzystywanie biopaliw, wysokotemperaturowe reaktory jądrowe (HTR) oraz ogniwa elektrotechniczne (np. rSOC).

„Samowystarczalne klastry energetyczne” – w ramach tego celu tematycznego będą wspierane przedsięwzięcia w obszarze klastrów energetycznych, funkcjonujących zgodnie z przepisami prawa, z uregulowanymi kwestiami logistyki, ekonomii i technologii, przy jednoczesnych korzyściach dla środowiska, mające na celu wdrożenie technologii m.in. inteligentnych systemów zarządzania rozproszonymi źródłami energii, pozwalających na zdecentralizowanie systemu zarządzania siecią, mikrogeneracji, dużych magazynów energii elektrycznej o znaczeniu „sieciowym” (grid-scale electricity storage), wirtualnych magazynów energii, łączących wytwarzanie energii z odnawialnych źródeł z lokalnym wykorzystaniem energii.

Dominik Szymański
 

Radosław Bujaśkiewicz
kierownik Wydziału Przedsięwzięć Przemysłowych w Narodowym Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

Ciepłownictwo w Polsce pilnie wymaga modernizacji. Mniejsze przedsiębiorstwa ciepłownicze mają dużo większe trudności z dostępem do kapitału na inwestycje, a bez koniecznej modernizacji w perspektywie czasu rysuje się przed nimi ciągły brak dostępu do pomocy publicznej. Co zasługuje na szczególną uwagę – każdy z tych systemów wymaga indywidualnego podejścia i oceny, jakiego rodzaju rozwiązanie technologiczne wybrać. Tylko systemy efektywne w rozumieniu dyrektywy o efektywności energetycznej mogą bowiem otrzymywać pomoc publiczną. Spełnienie tego warunku jest bardzo trudne, gdyż oznacza wymianę znaczących mocy na źródła odnawialne, odpadowe lub kogenerację.

Tego typu inwestycje oznaczają olbrzymie nakłady finansowe w skali przedsiębiorstwa. To właśnie dlatego Narodowy Fundusz uruchomił m.in. program „Ciepłownictwo Powiatowe”. Umożliwia on dostęp dla małych przedsiębiorstw ciepłowniczych do rynku finansowego i pozyskania kapitału inwestycyjnego na atrakcyjnych warunkach. Wspieramy ten sektor pomimo identyfikacji wielu ryzyk, takich jak spadający popyt na usługi czy zaostrzające się normy i rosnące koszty środowiskowe. Wyzwaniem jest też duży udział systemów nieefektywnych w produkcji ciepła dla małych i średnich miast. Mam nadzieję, że podjęte działania doprowadzą do zmiany miksu paliwowego ciepłownictwa w małych systemach. Pomimo obecnie panującej trudnej sytuacji wywołanej pandemią staramy się wspierać potencjalnych wnioskodawców wiedzą i wsłuchujemy się w głosy otrzymywane od drugiej strony. Liczba złożonych wniosków oraz zadawanych pytań świadczy o dużym zainteresowaniu naszym wsparciem. Z wypowiedzi przedstawicieli sektora ciepłowniczego można już wywnioskować, iż wdrożenie i funkcjonowanie dofinansowań NFOŚiGW jest sukcesem.

Nie zakładaliśmy planu minimum czy też maksimum. Celem jest wsparcie sektora i zaspokojenie potrzeb poprzez udzielenie pomocy finansowej tam, gdzie dotychczas były trudności z jej uzyskaniem. To udało nam się osiągnąć. Modernizacja ciepłownictwa jest niezbędna, konieczna i nieunikniona. Pomoże rozwiązać problem jakości powietrza, ale też w dłuższej perspektywie zapewni Polakom czyste ciepło, dlatego istotne będzie wykorzystanie w ciepłownictwie źródeł odnawialnych.