Dokumentem wyznaczającym kierunki transformacji energetycznej na szczeblu lokalnym jest Plan Gospodarki Niskoemisyjnej (PGN). Dokument został stworzony na potrzeby unijnej perspektywy finansowej na lata 2014-2020. Ponieważ dobiega ona końca, samorządy wykonują aktualizację PGN.

Gminy, które w perspektywie 2014–2020 opracowały i wdrożyły tego typu dokumenty, mogły ubiegać się o zewnętrzne źródła finansowania na zadania z zakresu ochrony powietrza, efektywności energetycznej i odnawialnych źródeł energii. Plan Gospodarki Niskoemisyjnej zawiera informacje o wielkości zużycia energii i emisji dwutlenku węgla na terenie danej jednostki samorządu terytorialnego. Określa także cele do osiągnięcia w zakresie zwiększenia efektywnego wykorzystywania energii, redukcji emisji gazów cieplarnianych oraz wzrostu udziału energii z OZE w ogólnym zużyciu energii.
Unijna perspektywa 2014-2020 dobiega końca, w trakcie przygotowania jest kolejne rozdanie środków finansowych na lata 2021-2027. Z tego powodu samorządy wykonują aktualizację PGN, określając cele w zakresie gospodarki niskoemisyjnej na kolejną perspektywę czasową. W rezultacie licznych pytań ze strony samorządów Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej – partner wiodący projektu pn. „Ogólnopolski system wsparcia doradczego dla sektora publicznego, mieszkaniowego oraz przedsiębiorstw w zakresie efektywności energetycznej oraz OZE” – wspólnie z partnerami z 16 województw (wojewódzkimi funduszami ochrony środowiska i Urzędem Marszałkowskim Województwa Lubelskiego) wypracował nowe zalecenia do aktualizacji Planów Gospodarki Niskoemisyjnej po 2020 roku. Plan Gospodarki Niskoemisyjnej z założenia jest dokumentem otwartym, który samorządy aktualizowały w zależności od planowanych inwestycji. Każda aktualizacja PGN powinna stanowić kontynuację pierwotnego dokumentu, a także być z nim spójna. Pierwotny PGN powinien stanowić integralny załącznik dla nowego dokumentu (łącznie z aktualizacjami zatwierdzonymi przez rady miejskie/gminne).

Od czego trzeba zacząć?

Aktualizację rozpoczyna się od krótkiego opisu dotyczącego polityk i strategii międzynarodowych oraz krajowych. Należy umieścić informację o obowiązujących na dzień sporządzania Planu przepisach dotyczących legislacji dokumentów UE m.in. w odniesieniu do: Ram polityki klimatyczno-energetycznej do roku 2030, Europejskiego Zielonego Ładu, dyrektyw z dziedziny polityki energetycznej i jakości powietrza, a także dokumentów krajowych: strategii i polityk obowiązujących na poziomie krajowym, w tym Polityki Energetycznej Polski do 2040 r., Krajowego Planu na Rzecz Energii i Klimatu na lata 2021-2030 oraz ustaw dotyczących zarządzania energią, efektywności energetycznej, odnawialnych źródeł energii i jakości powietrza. Zadania zaplanowane w PGN powinny wprost wynikać z dokumentów szczebla unijnego, krajowego i lokalnego, a także być z nimi spójne.

Pozostawić rok bazowy bez zmian

Należy zaktualizować informacje dotyczące szczebla regionalnego (wojewódzkiego) oraz lokalnego: dane demograficzne, gospodarcze, mieszkalnictwo, gospodarka odpadami, rolnictwo i leśnictwo, zapotrzebowanie na energię elektryczną, układ komunikacyjny, warunki przyrodnicze (w tym obszary Natura 2000), dane z zakresu jakości powietrza, a także podjęte działania naprawcze wynikające z obowiązujących Programów Ochrony Powietrza. Kolejnym elementem jest odniesienie do informacji o realizacji celów zakładanych we wcześniejszym PGN, z ewentualną analizą przyczyn braku ich realizacji lub powodów przekroczenia. Dodatkowo określa się nowe cele dotyczące redukcji emisji CO2 oraz zanieczyszczeń emitowanych do atmosfery, redukcji zużycia energii, wzrostu ilości energii pozyskiwanej z OZE oraz jej udziału w całości energii zużywanej w gminie dla roku docelowego. Przy aktualizacji celów należy obowiązkowo potwierdzić zgodność priorytetów wynikających z dokumentów regionalnych i lokalnych (czyli zgodność z przyjętymi strategiami i programami dotyczącymi lokalnego rozwoju, zużycia energii, efektywności energetycznej i OZE oraz wskazań Programów Ochrony Powietrza dla województwa wraz z planami krótkoterminowymi). Podczas aktualizacji PGN zawsze należy wykazać 2020 rok. Zaleca się, aby rok bazowy przy aktualizacji PGN pozostawał bez zmian w stosunku do wcześniejszego PGN. W nowych dokumentach, przy planowaniu nowych inwestycji, konieczne jest uporządkowanie zaplanowanych w poprzednich wersjach PGN działań, np. raport ze stanu realizacji lub opis, dokonanie analizy trendów, usunięcie z przyszłych planów tych działań, które nie zostaną zrealizowane, a także zaplanowanie nowych inwestycji.

Podsumowanie bazowej inwentaryzacji emisji

Podczas aktualizowania dokumentu wykonuje się podsumowanie bazowej inwentaryzacji emisji (BEI) z poprzednio przyjętego PGN. Kolejnym krokiem jest przedstawienie informacji z monitoringu celów oraz wskaźników, które były planowane do osiągnięcia w podstawowym PGN (np. do końca okresu planowania w 2020 roku), a także wskazanie trendów po realizacji wykazu działań celem prawidłowej aktualizacji nowych założeń do PGN. Ważne jest także, by ujednolicić wskaźniki dla efektów mierzalnych, czyli dla redukcji CO2, wzrostu mocy i produkcji energii z OZE oraz poprawy efektywności dla: roku bazowego (BEI), kontrolnej inwentaryzacji emisji w 2020 roku (MEI) oraz roku docelowego PGN.

Stanowisko energetyka miejskiego

Kolejnym zaleceniem NFOŚiGW jest ujęcie informacji o sposobie funkcjonowania stanowiska energetyka gminnego, ze wskazaniem liczby osób zatrudnionych na tym stanowisku w gminie oraz miejsca tych osób w strukturze organizacyjnej Urzędu Miasta/Gminy. Informacje powinny znaleźć się w rozdziale dotyczącym narzędzi realizacji celów – zagadnienia kadrowe, finansowe, organizacyjne.
Przy każdej aktualizacji PGN konieczne jest przeprowadzenie procedur dotyczących strategicznej oceny oddziaływania na środowisko. W tym celu należy wystąpić o zaopiniowanie dokumentu do Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska (RDOŚ) oraz Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego (PWIS). Dopuszczalne jest przedstawienie oświadczenia wójta/burmistrza/prezydenta miasta z informacją, że dokument był już wcześniej tematycznie konsultowany w ww. instytucjach i nie wymaga powtórnej procedury w zakresie oceny oddziaływania na środowisko.
NFOŚiGW zaleca kontynuację opracowanego wcześniej PGN, natomiast ostateczna decyzja w tym zakresie pozostaje w rękach gminy. Tworzenie całkiem nowego dokumentu wydaje się być bezzasadne, jednakże w przypadku braku możliwości odniesienia się do wcześniejszych wersji PGN gmina może opracować nowy dokument obowiązujący w przyszłej perspektywie czasowej. Ponieważ PGN został zakończony w 2020 r., bez możliwości jego aktualizacji, zaleca się, aby każdy kolejny dokument stanowił kontynuację jego pierwotnej wersji (z założenia PGN jest dokumentem „żywym” i powinien podlegać zmianom). Każdy wcześniejszy PGN powinien stanowić integralny załącznik dla nowego dokumentu (ze wszystkimi aktualizacjami zatwierdzonymi przez rady miejskie/gminne).
Ze strony samorządów pojawiły się także pytania o to, czy opracowywane Plany Adaptacji do Zmian Klimatu mogą służyć jako aktualizacje Planów Gospodarki Niskoemisyjnej. Stanowisko NFOŚiGW jest w tym zakresie jednoznaczne: zakres PGN i Planów Adaptacji do Zmian Klimatu jest zdecydowanie odmienny, dlatego dokumenty te nie mogą być traktowane równoznacznie. Plan Adaptacji do Zmian Klimatu jest dokumentem strategicznym gminy, przygotowującym samorząd na coraz bardziej widoczne i odczuwalne skutki zmian klimatu. Adaptacja do tych zmian składa się z procesu przygotowania, realizacji i oceny skuteczności wdrożenia wyznaczonych kierunków działań. Plany Adaptacji do Zmian Klimatu nie mogą stanowić aktualizacji PGN, ale PGN może być bazą do ich tworzenia, podobnie jak innych strategii miasta/gminy.

Weryfikacja przez Doradcę Energetycznego

Zaleca się, aby przed zatwierdzeniem aktualizacji Planu Gospodarki Niskoemisyjnej przez radę miasta/gminy dokument został wstępnie zweryfikowany przez Doradcę Energetycznego. W każdym województwie działa Zespół Doradców Energetycznych, którzy skonsultują etap przygotowania aktualizacji PGN, a także dokonają oceny dokumentu pod kątem spełnienia jego wymagań. Kontakt do Doradców Energetycznych dostępny jest na stronie: https://doradztwo-energetyczne.gov.pl/kontakt.

————————

Kinga Świtalska
Doradca Energetyczny Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Poznaniu

Źródło opracowania: wytyczne Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej