Ochrona środowiska jest jednym z najważniejszych wyzwań rozwojowych naszego kraju. Zarówno regulacje wynikające z polskiego i europejskiego prawodawstwa, jak i zobowiązania cywilizacyjne związane z prawem do życia w nieskażonym środowisku nakładają obowiązki na wszystkich użytkowników korzystających ze środowiska. Pozostaje pytanie o system finansowania ochrony środowiska w naszym kraju.

Europejski system prawny odnoszący się do zagadnień ochrony środowiska, nakłaniający państwa członkowskie do jego wdrożenia, powoduje, że zagadnienia ochrony środowiska są elementem praktycznie wszystkich aspektów życia publicznego – zagadnień rozwoju regionalnego i gospodarczego, polityki przestrzennej, gospodarki komunalnej oraz zdrowia i bezpieczeństwa – i mają charakter horyzontalny.

Podstawą systemu finansowania ochrony środowiska w Polsce są Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW), który powstał w 1989 r. – realizujący zadania o znaczeniu strategicznym, ogólnokrajowym, oraz wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej (WFOŚiGW), które uzyskały osobowość prawną w 1993 roku – wspierające zadania o zasięgu regionalnym w każdym z 16 województw Polski.

Przychodami funduszy ekologicznych są wpływy z tytułu opłat i kar wnoszonych przez przedsiębiorstwa za korzystanie ze środowiska oraz przychody z tytułu odsetek od udzielonych pożyczek. Obok takich form pomocy finansowej jak dotacje, pożyczki i umorzenia pożyczek dostępne są także możliwości dofinansowania polegające na udzielaniu dopłat do oprocentowania kredytów bankowych, dokonywaniu częściowych spłat kapitału kredytów bankowych i dopłat do oprocentowania. Wpływy Narodowego i wojewódzkich funduszy, pochodzące m.in. ze zwrotu rat, są podstawowym źródłem zasilania finansowego tych funduszy, które jest niejako „odnawialnym źródłem finansowania”.

Działania NFOŚiGW i funduszy wojewódzkich są komplementarne. Zarówno inwestycje o zasięgu ogólnopolskim i ponadregionalnym, jak i wybrane specyficzne zadania finansowane są przez NFOŚiGW. Natomiast te o znaczeniu regionalnym finansowo wspierają fundusze wojewódzkie. Sposoby udzielania pomocy są dość zbliżone, chociaż każda z instytucji ma własne zasady i procedury. W zależności od rodzaju i zasięgu oddziaływania realizowanych inwestycji czy też zadań pozainwestycyjnych korzystać można z pomocy NFOŚiGW lub też właściwego (ze względu na obszar działania) funduszu wojewódzkiego, oczywiście pod warunkiem zgodności z obowiązującymi listami priorytetów. Pomoc udzielana jest w formie pożyczek lub form dotacyjnych. Pożyczki udzielane są na warunkach preferencyjnych, a dla niektórych rodzajów zadań oraz wybranych typów beneficjentów istnieje możliwość przyznania środków bezzwrotnych.

System funduszy ekologicznych w Polsce stanowi unikalny w skali światowej mechanizm pod względem zarówno rozmiarów, jak i form działania. Krajowy system finansowania ochrony środowiska, oparty na funduszach ekologicznych, zyskał międzynarodowe uznanie, w tym Komisji Europejskiej, Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) oraz Banku Światowego.

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

Podmioty ubiegające się o dofinansowanie składają do Narodowego Funduszu wnioski o dofinansowanie, które podlegają szczegółowej ocenie. Finansowanie otrzymują przedsięwzięcia spełniające kryteria określone w poszczególnych programach priorytetowych.

Programy priorytetowe szczegółowo określają m.in. terminy i sposób składania wniosków, formę, intensywność i warunki dofinansowania, beneficjentów, rodzaj przedsięwzięć, koszty kwalifikowane oraz procedurę wyboru przedsięwzięć.

Wśród aktualnych programów NFOŚiGW wspierających efektywność energetyczną, poprawę jakości powietrza czy też rozwój odnawialnych źródeł energii można znaleźć takie programy jak:

  • Nowa Energia

Program dotyczący podniesienia poziomu innowacyjności gospodarki poprzez wsparcie wdrożenia projektów w zakresie nowoczesnych technologii energetycznych, ukierunkowanych na rozwój bezemisyjnej energetyki i przemysłu, a także rozwiązań systemowych pozwalających na uzyskanie maksymalnej efektywności wytwarzania, zagospodarowania oraz wykorzystania energii. Aktualnie aktywny jest nabór w ramach obszaru 1 „Plusenergetyczne budynki”, który trwa do 15 września 2021 r.

  • Agroenergia

Celem programu jest zwiększenie produkcji energii ze źródeł odnawialnych w sektorze rolniczym. Program składa się z dwóch części: pierwsza to „Mikroinstalacje, pompy ciepła i towarzyszące magazyny energii”, a druga – „Biogazownie rolnicze i małe elektrownie wodne”. Nabór wniosków dla obu części odbywać się będzie oddzielnie. W zakresie części pierwszej prowadzony będzie przez fundusze wojewódzkie, natomiast część druga procedowana będzie przez NFOŚiGW.

  • Energia Plus

Program skierowany jest do przedsiębiorców w rozumieniu Ustawy z 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców wykonujących działalność gospodarczą i dotyczy zmniejszenia negatywnego oddziaływania przedsiębiorstw na środowisko, w tym poprawy jakości powietrza, poprzez wsparcie przedsięwzięć inwestycyjnych. Wnioski należy składać do 17 grudnia 2021 r. lub do wyczerpania alokacji.

  • Ciepłownictwo Powiatowe

Celem programu jest zmniejszenie negatywnego oddziaływania przedsiębiorstw ciepłowniczych na środowisko. Beneficjentem mogą być półki kapitałowe, których przedmiotem działalności jest produkcja energii cieplnej na cele komunalno-bytowe, a udział w kapitale zakładowym spółki jednostki samorządu terytorialnego, w tym związku jednostek samorządu terytorialnego, jest większy niż 50%. Wnioski należy składać do 17 grudnia 2021 r. lub do wyczerpania alokacji.

  • Mój Elektryk

Program przewiduje możliwość dofinansowania przedsięwzięć polegających na zakupie nowych pojazdów kategorii M1, wykorzystujących do napędu wyłącznie energię elektryczną akumulowaną przez podłączenie do zewnętrznego źródła zasilania, lub energię elektryczną wytworzoną z wodoru w zainstalowanych w nim ogniwach paliwowych, albo wyłącznie silnik, którego cykl pracy nie prowadzi do emisji gazów cieplarnianych. Nabór skierowany jest do osób fizycznych, a dofinansowanie udzielane jest w formie dotacji w wysokości nie więcej niż 18 750 zł lub nie więcej niż 27 000 zł w przypadku osoby fizycznej posiadającej kartę dużej rodziny. Wnioski można składać do 30 września 2025 r., jednak nie dłużej niż do wyczerpania środków alokacji.

  • Zielony transport publiczny

Beneficjentami programu mogą być operatorzy i organizatorzy publicznego transportu zbiorowego w rozumieniu ustawy o publicznym transporcie zbiorowym. Program przewiduje możliwość dofinansowania przedsięwzięć polegających na nabyciu/leasingu nowych autobusów elektrycznych i trolejbusów. Szczegółowe wymagania dla pojazdów określone są w treści programu. Nabór wniosków trwa do 15 grudnia 2021 r. lub do wyczerpania środków.

Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Poznaniu

Finansowanie zadań proekologicznych odbywa się na podstawie Listy Przedsięwzięć Priorytetowych opracowywanych i przyjmowanych na dany rok. Wojewódzki Fundusz w Poznaniu posiada zróżnicowaną ofertę finansową dostosowaną do różnych grup odbiorców i aktualnych priorytetów. Wśród naborów WFOŚiGW w Poznaniu znajdują się co roku takie nabory jak: nabór wniosków na przedsięwzięcia z zakresu ochrony powietrza, wspierające działalność ochotniczych straży pożarnych, nabór wniosków na przedsięwzięcia w zakresie efektywności energetycznej i ochrony powietrza czy też nabór wniosków w trybie ciągłym. poza naborami inwestycyjnymi Fundusz wspiera także edukację ekologiczną, badania naukowe i wydawnictwa popularyzujące ochronę przyrody.

Ponadto od 2015 r. WFOŚiGW w Poznaniu realizuje projekt pn. „Ogólnopolski system wsparcia doradczego dla sektora publicznego, mieszkaniowego oraz przedsiębiorstw w zakresie efektywności energetycznej oraz OZE”. Projekt realizowany jest we współpracy z NFOŚiGW, pozostałymi wojewódzkimi funduszami ochrony środowiska i gospodarki wodnej oraz województwem lubelskim i finansowany jest ze środków Unii Europejskiej. Celem ogólnym inicjatywy jest wsparcie projektów przyczyniających się do realizacji pakietu klimatyczno-energetycznego. Doradcy energetyczni danego WFOŚiGW lub Urzędu Marszałkowskiego świadczą usługi doradcze w każdym województwie. Kontakt możliwy jest m.in. poprzez stronę https://doradztwo-energetyczne.gov.pl/.

Fundusze europejskie

Fundusze unijne to środki finansowe wykorzystywane w celu wspierania i restrukturyzacji gospodarek krajów członkowskich Unii Europejskiej. UE dystrybuuje środki za pośrednictwem różnych funduszy, programów i instrumentów finansowych. Polityka spójności na lata 2021-2027 ma obejmować takie fundusze jak: Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, Fundusz Spójności, Europejski Fundusz Społeczny+ oraz Fundusz Sprawiedliwej Transformacji. Wspólna polityka rybołówstwa obejmie Europejski Fundusz Morski i Rybacki. Fundusze te wzajemnie się uzupełniają. Podobnie jak w latach 2014-2020 również w nowej, rozpoczynającej się perspektywie około 60% funduszy z polityki spójności trafi do programów realizowanych na poziomie krajowym. Pozostałe 40% otrzymają programy regionalne, zarządzane przez marszałków województw. W nowej perspektywie Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko ma zostać zastąpiony przez Fundusz Europejski na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko (FEnIKS), który wesprze rozwój gospodarki niskoemisyjnej, ochronę środowiska oraz przeciwdziałanie i adaptację do zmian klimatu. Fundusze w ramach programu FEnIKS mają zostać przeznaczone również na inwestycje transportowe oraz dofinansowanie ochrony zdrowia i dziedzictwa kulturowego. Planowany budżet to ponad 25 mld euro.

Magdalena Żelichowska
Doradca Energetyczny WFOŚiGW w Poznaniu