W każdym sezonie grzewczym powraca problem zabójczego smogu, którego skutki dla naszego zdrowia i środowiska nie kończą się niestety razem z zimą. Polska należy do niechlubnej czołówki państw, w których zanieczyszczenie powietrza przekracza stany alarmowe. Jednym z najbardziej narażonych na zanieczyszczenie obszarów jest Małopolska. Samorząd województwa nie ignoruje jednak tych ostrzeżeń i podjął zdecydowaną walkę ze smogiem w ramach Programu ochrony powietrza.

Szkodliwe substancje zawieszone w powietrzu niosą spustoszenie nie tylko dla naszego organizmu, ale i dla środowiska. Są główną przyczyną kwaśnych deszczy, a te zanieczyszczają wodę i glebę. Długotrwałe narażenie na smog jest jedną z głównych przyczyn wystąpienia chorób układu krążenia i oddechowego, a nawet nowotworów. Zgodnie z raportem Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) z 3 września 2016 r. aż dziewięciu na dziesięciu ludzi żyje w otoczeniu, w którym poziom zanieczyszczenia powietrza jest za wysoki. WHO szacuje również, że zanieczyszczenie powietrza w Europie skraca średnią długość życia o 8,5 miesiąca, a w skali globalnej przyczynia się nawet do 3 mln zgonów rocznie. W samej Małopolsce aż 2,9 mld zł rocznie pochłaniają wydatki na opiekę zdrowotną wynikające z zanieczyszczenia powietrza oraz wydatki w ramach państwowego systemu opieki zdrowotnej. To m.in. koszty częstszych interwencji pogotowia ratunkowego, leczenia i hospitalizacji, a także konsekwencje nieobecności w pracy czy szkole.

Małopolska w zdrowej atmosferze

Ilość substancji zanieczyszczających powietrze na terenie Polski od lat przekracza dopuszczalne poziomy. W Małopolsce poziom stężenia dla samego benzo(a)pirenu to nawet od 300 do 1200% normy. Właśnie dlatego ten region odgrywa wiodącą rolę w projekcie LIFE, z którego są finansowane innowacyjne rozwiązania ochrony środowiska w Europie. Celem projektu zintegrowanego LIFE pn.: „Wdrażanie Programu ochrony powietrza dla województwa małopolskiego – Małopolska w zdrowej atmosferze” jest m. in. edukacja mieszkańców poprzez zwiększanie ich świadomości na temat zagrożeń płynących ze złej jakości powietrza oraz sposobów przeciwdziałania temu zjawisku. Cele te realizowane są poprzez stworzenie w małopolskich gminach sieci Ekodoradców, czyli wykwalifikowanych specjalistów od ochrony jakości powietrza, których zadaniem jest pozyskiwanie środków zewnętrznych na działania ograniczające emisję, organizowanie szkoleń i baz wiedzy dla lokalnych samorządów oraz edukowanie i mobilizowanie mieszkańców do aktywnego włączenia się w ochronę małopolskiej atmosfery.

Co ważne dla Małopolan, Ekodoradcy udzielają bezpłatnych porad dotyczących np. wymiany pieca, termomodernizacji czy zwiększenia efektywności energetycznej budynku oraz pomagają w składaniu wniosków o dofinansowanie.

Uchwały antysmogowe

W szereg podjętych działań naprawczych wpisują się także uchwały antysmogowe dla Małopolski i Krakowa, ograniczające powstawanie nowych źródeł emisji i pomagające w skutecznej likwidacji tych istniejących. Dzięki uchwale antysmogowej dla Małopolski od 1 lipca 2017 w regionie instalowane są tylko kotły i kominki spełniające normy ekoprojektu (emisja pyłu do 40mg/m3). W okresie przejściowym, trwającym do końca 2022 roku mieszkańcy muszą wymienić kotły nie spełniające żadnych norm emisyjnych, natomiast do końca 2026 roku – kotły klasy 3 lub 4. Kotły klasy 5 mogą być eksploatowane do końca swojej żywotności. Od 1 stycznia 2023 roku kominki o sprawności cieplnej poniżej 80% muszą zostać wymienione lub wyposażone w urządzenie redukujące emisję pyłu. Ponadto uchwała reguluje kwestię jakości paliw, zakazując od 1 lipca 2017 stosowania najgorszego opału – czyli mułów i flotów węglowych oraz drewna o wilgotności powyżej 20%. W Krakowie, z uwagi na regularne przekroczenia dopuszczalnych norm, od 1 września 2019 będzie obowiązywał całkowity zakaz stosowania kotłów na paliwa stałe. Warto o tym pamiętać, ponieważ zgodnie z art. 379 ustawy prawo ochrony środowiska, wójt, burmistrz lub prezydent miasta są zobowiązani do prowadzenia kontroli domowych kotłowni. Sprawdzać czy mieszkańcy nie palą śmieci, a także czy przestrzegają zapisów uchwały antysmogowej mogą zarówno urzędnicy, jak i funkcjonariusze straży miejskiej i gminnej. Nieprzestrzeganie wymogów uchwał antysmogowych, zgodnie z art. 334 ustawy prawo ochrony środowiska, podlega karze grzywny w wysokości do 5000 zł (art. 24 kodeksu wykroczeń). W 2016 roku w Małopolsce przeprowadzono 6600 kontroli – naruszenia wykryto w 1100 przypadkach.

Skuteczna walka ze smogiem

Małopolska jest pierwszym regionem, który tak zdecydowanie opowiedział się po stronie czystego powietrza. W 2016 roku zlikwidowano 7,3 tys. kotłów na paliwa stałe; powstały też 23 km nowych sieci ciepłowniczych, do których zostało podłączonych 270 nowych odbiorców oraz 180 km sieci gazowych, z których skorzysta 6,8 tys. nowych odbiorców gazu.

Najwyższa Izba Kontroli potwierdziła, że Małopolska w ramach Programu ochrony powietrza i uchwał antysmogowych wywiązała się z powierzonych zadań. Władze województwa odnotowują też pierwsze sukcesy w walce z zanieczyszczeniem atmosfery.

Było to możliwe m.in. dzięki pracy Ekodoradców i dotacjom na wymianę kotłów. Na ten cel Województwo Małopolskie przeznaczyło specjalną pulę pieniędzy w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Małopolskiego na lata 2014-2020. Należy jednak pamiętać, że dofinansowanie można uzyskać za pośrednictwem gminy. Ubiegając się o środki finansowe na wymianę kotła koniecznie trzeba sprawdzić czy nowo montowany piec spełnia wymagania ekoprojektu. Na stronie www.powietrze.malopolska.pl/ekoprojekt dostępna jest lista kotłów i ogrzewaczy pomieszczeń spełniających te wymagania.

Projekt LIFE pomaga w realizacji zadań gmin związanych z poprawą jakości powietrza. Umożliwia fachową obsługę mieszkańców, prowadzenie akcji edukacyjnych, ale również inwentaryzację źródeł ogrzewania budynków oraz kontrolę przestrzegania wymagań uchwał antysmogowych. Dzięki niemu powstają także zintegrowane strategie ochrony powietrza, które łączą często rozproszone cele i działania ujęte w Planie Gospodarki Niskoemisyjnej, Programie Ograniczenia Niskiej Emisji oraz Planie zaopatrzenia w ciepło, paliwa gazowe i energię elektryczną.

Więcej informacji o projekcie LIFE i jego efektach dostępnych jest na stronie: https://powietrze.malopolska.pl/

Andrzej Skupień
Wicewójt Gminy Bukowina Tatrzańska
W naszej gminie każdego roku gościmy wiele osób, które doceniają jej piękne położenie oraz walory przyrodnicze. Dlatego chcemy mieć pewność, że robimy wszystko, by nasze powietrze było jak najlepszej jakości. Przystąpienie do projektu LIFE było bardzo dobrą decyzją; dzięki niemu podejmujemy wszelkie niezbędne kroki i działania, by poprawić jakość powietrza w naszym regionie, szczególnie w okresie grzewczym. A dzięki pracy naszego Ekodoradcy widzimy, że powoli zmienia się mentalność naszych mieszkańców. To wynik częstych spotkań z dziećmi w szkołach, ale także konsekwentnym informowaniu i edukowaniu mieszkańców, którym pomaga również w wymianie źródeł ogrzewania na bardziej ekologiczne. Wcześniej jako gmina mieliśmy problem ze skupieniem się na działaniach związanych z jakością powietrza – nie było specjalisty, który zajmowałby się tylko tym problemem. Dlatego właśnie wejście do programu LIFE przyniosło konkretne korzyści dla całej gminy i wszystkich jej mieszkańców.
Wojciech Kozak
Wicemarszałek Województwa Małopolskiego
Województwo Małopolskie dało mieszkańcom szereg możliwości i narzędzi, aby dbać o jak najwyższą jakość powietrza. Dalsza część realizacji programu w walce ze smogiem zależy od nich. Najważniejsze jest by, korzystać z ekologicznych źródeł pozyskiwania energii, natomiast węgiel wykorzystywać jedynie w ostateczności. Jeśli mieszkańcy będą świadomi, że mają realny wpływ na środowisko, szansa na szybką realizację wyznaczonych celów znacznie wzrośnie.