62 mld zł będzie kosztowała Polskę walka z ubóstwem energetycznym

Na ubóstwo energetyczne Plan Społeczno-Klimatyczny

Zdaniem ekspertów szansą na systemowe zmiany dotyczące wsparcia dla słabszych gospodarstw domowych jest przygotowywany przez UE Społeczny Fundusz Klimatyczny (SFK). Ma on być przeznaczony dla gospodarstw doświadczających ubóstwa energetycznego lub transportowego, czyli trudności w zaspokojeniu podstawowych potrzeb związanych z energią w domach.

Eksperci Forum Energii przekazali, że Polska może liczyć na ok. 50 mld zł ze Społecznego Funduszu Klimatycznego w latach 2026-2032. Sposób wydatkowania tych pieniędzy powinien zostać opisany przez każde państwo członkowskie UE w Planie Społeczno-Klimatycznym (PSK). Konstrukcja PSK zakłada, że każde państwo dołoży do jego wdrożenia 25 proc. wkładu własnego, co oznacza, że polski PSK będzie opiewał na ok. 62 mld zł.

Utworzenie nowego Funduszu jest planowane w związku z rozszerzeniem od 2027 r. systemu ETS – unijnego systemu opłat od emisji dwutlenku węgla – na sektory budynków i transportu i utworzenie tzw. ETS2. Według ekspertów środki Funduszu mogą zostać przeznaczone zarówno na wsparcie inwestycyjne, jak i tymczasowe wsparcie osłonowe – transfery pieniężne.

Potrzebne reformy i strategia wobec gospodarstw domowych

Dodali, że wydatkowanie środków na walkę z ubóstwem energetycznym, nie będzie skuteczne bez uwzględnienia w Planie Społeczno-Klimatycznym pakietu reform. Pierwszym krokiem powinna być reforma sposobu pozyskiwania danych m.in. o fizycznych parametrach budynków, zmianie zachodzącej na przestrzeni lat oraz o sytuacji gospodarstw domowych w kontekście zaopatrzenia w energię. Na szczeblu krajowym należy dostosować do dzisiejszych wyzwań badania statystyczne realizowane przez GUS, które pozwolą śledzić sytuację w skali makro.

– Tymczasem rząd nie ma jasnego, konstruktywnego komunikatu dotyczącego strategii wobec ogółu gospodarstw domowych, w tym wobec grup najsłabszych: jakimi działaniami gospodarstwa w transformacji będą wspierane, jak chronione, które technologie i paliwa będą promowane z uwagi na cele strategiczne państwa – stwierdzili eksperci. Ich zdaniem odpowiedzi na te pytania nie daje ani projekt aktualizacji Krajowego Planu na Rzecz Energii i Klimatu (aKPEiK) ani wstępny, przedstawiony w prekonsultacjach przez Ministerstwo Rozwoju i Technologii projekt Krajowego Planu Renowacji Budynków. Jak zaznaczyli, w przypadku tego dokumentu, który zgodnie z zapisami tzw. Dyrektywy budynkowej rząd musi przyjąć do końca 2025 r. Wciąż jest jednak szansa na uwzględnienie nie tylko celów, ale też planu działań.

Seniorzy, najsłabsi, ubodzy energetycznie

Eksperci podkreślili, że rząd musi postawić na jakość w działaniach kierowanych do gospodarstw domowych, szczególnie, gdy mowa o najsłabszych – bardziej podatnych na wzrost kosztów, mających mniej kompetencji do czuwania nad inwestycją oraz stanowiących “łakomy kąsek” dla oszustów. Autorzy opracowania uważają, że w Polsce pilnie potrzebny jest więc system certyfikacji wykonawców oraz norm związanych z prowadzeniem termomodernizacji wspieranych ze środków publicznych.

Według nich potrzebny jest też szeroko dostępny system doradztwa energetycznego, z punktami kompleksowej obsługi mieszkańca. Eksperci dodali, że niezbędne jest wdrożenie mechanizmów monitorowania efektów inwestycji w poprawę efektywności energetycznej, w tym m.in. realnego zużycia energii w zmodernizowanych budynkach.

Eksperci zwrócili uwagę, że w grupie ubogich energetycznie są też seniorzy zamieszkujący “w dużych, niedopasowanych do ich potrzeb domach o słabej efektywności energetycznej”. Jak zauważyli, dla tej grupy termomodernizacja domu często będzie rozwiązaniem nieadekwatnym. Dlatego warto rozwijać alternatywy, takie jak mieszkania gminne dla seniorów. Według ekspertów rozwiązaniem mogą być też przeznaczone dla seniorów lokale ze wspólnymi przestrzeniami, które pozwalają zredukować koszty życia i przeciwdziałać samotności. “SFK powinien stać się źródłem finansowania pilotaży tego typu rozwiązań (…). Dzięki współpracy z samorządami i organizacjami społecznymi można stworzyć model skutecznego wsparcia seniorów i ograniczyć problem ubóstwa energetycznego w tej grupie” – piszą eksperci.

W opracowaniu Forum Energii oszacowano, że przy założeniu, że program Czyste Powietrze powróci do dynamiki z 2024 r., w 2027 r. wciąż ponad pół miliona gospodarstw domowych w najtrudniejszej sytuacji będzie korzystać z węgla. Dodano, że podobnie w przypadku ciepła systemowego, z uwagi na skalę wyzwań w tym sektorze, dekarbonizacja będzie musiała przebiegać stopniowo, a według projektu aktualizacji KPEiK w 2030 wciąż 45 proc. ciepła systemowego będzie wytwarzane z węgla.

Rola i zasady mechanizmów osłonowych

Eksperci przypomnieli też, że w ostatnich latach wzrost cen energii różnym grupom wrażliwym rekompensowały m.in. dodatki osłonowe, węglowe, paliwowe, elektryczne oraz bon energetyczny. Według ekspertów rząd powinien przeprowadzić ewaluację tych instrumentów, przede wszystkim zbadać skalę i przyczyny nieaplikowania po przysługujące danej osobie wsparcie publiczne z uwagi na brak wiedzy lub zbyt skomplikowane procedury.

Ich zdaniem nowy bon energetyczny powinien spełniać kilka kryteriów: niskie koszty administracyjne, uwzględnienie we wsparciu wszystkich grup wrażliwych na wysokie koszty energii, adekwatna rekompensata wzrostu cen różnych paliw bez tworzenia bodźców do trwania przy paliwach kopalnych o wysokich emisjach, powiązanie wsparcia osłonowego ze wsparciem inwestycyjnym.

Forum Energii wskazuje, że do obsługi bonu energetycznego potrzebny jest centralny system obsługi. Zdaniem ekspertów lepiej w tej roli niż samorządy sprawdzi się ZUS. Zaznaczyli, że dla osób wykluczonych cyfrowo powinna zostać zachowana ścieżka składania wniosku papierowego.