Problem zanieczyszczeń powietrza nabrał tak dużej wagi, że państwa podpisały porozumienie zobowiązujące do ograniczania emisji szkodliwych substancji – Konwencję Ramową Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu (1992 r.), a następnie protokół z Kioto (1997 r.). W dokumencie tym kraje uprzemysłowione zobligowały się zredukować do 2012 r. ogólną emisję gazów powodujących efekt cieplarniany o przynajmniej 5% w stosunku do 1990 r.

W przypadku niedoboru bądź nadwyżki emisji gazów cieplarnianych sygnatariusze umowy z Kioto zobowiązali się do zaangażowania w „wymianę handlową”. Polega ona na odsprzedaży lub odkupieniu limitów od innych krajów (handel emisjami).
Komisja Europejska wyznaczyła później dla państw członkowskich znacznie bardziej ambitny cel: zredukowanie emisji o 20-40% do 2020 r. Polska ratyfikowała Konwencję Ramową w 1994 r., a protokół z Kioto w 2002 r.
 
Pozwolenia zintegrowane
Starania Unii Europejskiej (UE) na rzecz realizacji postanowień z Kioto pociągnęły za sobą wdrożenie szeregu instrumentów obligujących zakłady produkcyjne do ograniczania emisji zanieczyszczeń do powietrza. Jednym z nich jest pozwolenie zintegrowane wprowadzone przez Dyrektywę IPPC1 (ang. Integrated Pollution Prevention and Control), dotyczącą zapobiegania zanieczyszczeniom i ich kontroli. Stosowanie pozwoleń zintegrowanych obowiązuje w państwach członkowskich Unii Europejskiej już od końca 1999 r. Dyrektywa IPPC została transponowana na płaszczyznę polską Ustawą Prawo ochrony środowiska (POŚ) z 27 kwietnia 2001 r.2
Dzięki rozwiązaniu, jakim jest pozwolenie zintegrowane, można w sposób trwały i bardziej ekonomiczny ograniczyć oddziaływanie przemysłu na środowisko. Instrument ten wymaga od inwestorów zastosowania technologii, która powoduje możliwie jak najmniejszą emisję szkodliwych czynników do powietrza, wody czy ziemi. Obowiązek uzyskania pozwolenia zintegrowanego dotyczy właścicieli instalacji, których funkcjonowanie, ze względu na rodzaj i skalę prowadzonej w nich działalności, może powodować znaczne zanieczyszczenie poszczególnych elementów przyrody albo środowiska jako całości (art. 201 POŚ2). Ich rodzaje określa Rozporządzenie Ministra Środowiska z 26 lipca 2002 r.3. Obowiązek uzyskania pozwolenia zintegrowanego przewidziany jest zarówno dla instalacji nowych i już istniejących, a także dla każdej istotnej jej zmiany. W rozporządzeniu3 wymieniono instalacje przemysłu: energetycznego (spalanie paliw o mocy powyżej 50 MWt), hutniczego, metalurgicznego, mineralnego, chemicznego, gospodarki odpadami oraz inne instalacje potencjalnie uciążliwe dla środowiska, w tym branży spożywczej i przemysłu papierniczego.
Pozwolenie zintegrowane stanowi szczególny rodzaj zgody na wprowadzanie substancji lub energii do wszystkich komponentów otoczenia przy zachowaniu wymogów ochrony środowiska i wg zasad najlepszych dostępnych technik (Best Available Techniques – BAT). Jest ono swego rodzaju licencją na prowadzenie działalności, gdyż ustawa POŚ2 (art. 365) nakazuje wstrzymanie funkcjonowania instalacji eksploatowanych bez wymaganego pozwolenia. Najlepsza dostępna technika to natomiast najbardziej efektywny oraz zaawansowany poziom rozwoju technologii i metod prowadzenia danej działalności, których celem jest eliminowanie lub – jeżeli nie jest to możliwe – ograniczanie emisji i ich wpływu na środowisko.
Spełnienie wymogów pozwoleń zintegrowanych wymaga jednak inwestycji, a co się z tym wiąże środków finansowych. Są to powody, dla których przedsiębiorstwa nie skłaniają się do podejmowania z własnej inicjatywy działań proekologicznych. Z tego względu państwa i organizacje międzynarodowe tworzą instrumenty polityczne nakładające pewne wymogi i nadzorujące spełnianie przez przemysł określonych standardów. Niejednokrotnie udostępniają też pomoc publiczną na dostosowanie do norm ekologicznych.
 
Finansowanie inwestycji proekologicznych
Unia Europejska wymaga od przemysłu ekologicznej postawy, ale daje również fundusze na przystosowanie się do nowych, rygorystycznych warunków. Programy unijne regulujące wdrażanie polityki regionalnej przewidziały budżet na rozwiązywanie problemów zanieczyszczeń atmosfery. Polska jest największym beneficjentem funduszy unijnych w historii zjednoczonej Europy. W perspektywie finansowej lat 2007-2013 wchłoniemy w sumie ponad 85 mld euro, z czego 67 mld będą stanowiły środki wspólnotowe. Od uruchomienia bieżącej perspektywy finansowej mijają właśnie trzy lata. Z danych z Krajowego Systemu Informatycznego wynika, iż od początku uruchomienia programów do 3 stycznia 2010 r. podpisano z beneficjentami 27 184 umów o dofinansowanie na kwotę 104 mld zł wydatków kwalifikowanych. Z tego dofinansowanie z UE wynosi 72,8 mld zł, co stanowi 26,9% alokacji na lata 2007-2013. Znaczna część tych środków jest w tej chwili przeznaczona na realizację inwestycji w przedsiębiorstwach.
Na przedsięwzięcia dostosowujące do wymogów ochrony środowiska przewidziano budżet w wysokości 667 mln euro, w tym 200 mln euro z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Na inwestycje dostosowujące do najlepszych dostępnych technik UE przeznaczyła wkład 55 mln euro. Dodatkowo rząd przekazał budżet z krajowych środków publicznych w wysokości 18,43 mln euro. Jest to niezwykła szansa dla polskiej gospodarki, szczególnie dla przestarzałego sektora przemysłowego. Wielu przedsiębiorców czekało na tę pomoc. Bez wsparcia unijnego liczne inwestycje nie zostałyby zrealizowane albo ich zasięg i rozmiar byłby znacznie mniejsze.
 
Praktyczne wykorzystanie funduszy
Jakie korzyści przynosi gospodarce realizacja przedsięwzięć wspieranych dotacjami unijnymi? Może to zobrazować przykład inwestycji realizowanej przez Zakłady Tworzyw Sztucznych IZO – ERG z woj. śląskiego. Projekt firmy wpisał się w założenia działania 4.3 Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko (PO IiŚ). Jego celem jest ograniczenie ładunku zanieczyszczeń emitowanych przede wszystkim do powietrza poprzez dostosowanie istniejącej instalacji do wymogów najlepszych dostępnych technik (BAT).
Maksymalna pomoc, jaką można było uzyskać na realizację inwestycji, to 20 mln zł. Przy tym minimalna wartość projektu w przypadku małych i średnich przedsiębiorstw musiała wynieść przynajmniej 8 mln zł. Ograniczenie to nie obejmowało dużych podmiotów. Wysokość dotacji to maksymalnie 30% wartości inwestycji. Wniosek składany w ramach określonego źródła finansowania musi wpisywać się w cele i założenia danego instrumentu.
Środki przyznawane w ramach działania 4.3 przeznaczone były na zmiany technologii służące:
  • eliminowaniu szkodliwych oddziaływań poprzez zapobieganie i ograniczanie zanieczyszczeń do środowiska,
  • zmniejszeniu zapotrzebowania na energię, wodę i surowce oraz eliminacji wytwarzania odpadów,
  • ograniczeniu wielkości emisji niektórych substancji i zużycia energii do poziomu określonego w przepisach krajowych i wspólnotowych oraz w dokumentach referencyjnych BAT,
  • inwestycjom w celu spełnienia wymogów pozwolenia zintegrowanego.
Dotychczas odbyły się dwa konkursy w ramach naboru projektów do działania 4.3 PO IiŚ. W pierwszym przyznano dotacje 12 przedsiębiorstwom, na łączną kwotę ponad 128 mln zł. Do drugiego konkursu złożono 28 wniosków. Projekty są w tej chwili w trakcie oceny.
W przypadku omawianej firmy przedsięwzięcie wpisało się w założenia działania 4.3 PO IiŚ. Za cel obrano ograniczenie ładunku zanieczyszczeń emitowanych przede wszystkim do powietrza. Sposobem na osiągnięcie tego było dostosowanie istniejącej instalacji do wymogów najlepszych dostępnych technik. Takie założenie wynikało ze wskazań nałożonych przez pozwolenie zintegrowane wydane dla omawianego zakładu przez wojewodę śląskiego już w 2007 r. Dokument ten zobowiązał spółkę do przeprowadzenia planu obniżenia emisji lotnych związków organicznych (LZO). To z kolei zagwarantuje firmie dotrzymanie obowiązującego od września 2010 r. standardu emisyjnego. Będzie to zgodne z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z 20 grudnia 2005 r. w sprawie standardów emisyjnych z instalacji4.
Działalność Zakładów Tworzyw Sztucznych IZO – ERG polega na produkcji materiałów elektroizolacyjnych i konstrukcyjnych oraz złożonych z nich komponentów. Planowana w ramach dofinansowanego projektu inwestycja stanowi element instalacji powlekania do powierzchniowej obróbki substancji, przedmiotów lub produktów z wykorzystaniem rozpuszczalników organicznych. Składa się ona obecnie z sześciu linii.
Zasadnicza część procesu produkcyjnego odbywa się na powlekarce. Urządzenie składa się z: walców, na które nakładane są zwoje nośników, wanny lakierniczej, w której przebiega proces nasycania nośnika, tunelu suszącego, gdzie następuje odparowanie rozpuszczalników i wstępna polikondensacja żywicy, oraz układu nawijania lub cięcia nasyconego nośnika. Produkcja polega na nasyceniu nośnika żywicą, po czym przekazywany jest on do tunelu suszącego, gdzie w zetknięciu z wysoką temperaturą następuje odparowanie rozpuszczalnika i wstępna polikondensacja żywicy. Odparowany w tunelach rozpuszczalnik kierowany jest do katalicznych dopalaczy – instalacji, w których ulega częściowemu spaleniu. Obecnie powietrze poprocesowe odprowadzane jest do dopalaczy jedynie z czterech tuneli suszących. Nie ulega oczyszczeniu natomiast powietrze zawierające LZO, które odciągane jest znad wanien lakierniczych oraz gazy odlotowe z dwóch kolejnych powlekarek zainstalowanych na terenie zakładu.
Do nowego, wysoko sprawnego dopalacza termiczno-regeneracyjnego, poza LZO z czterech tuneli suszących obecnie objętych oczyszczaniem, zostaną dodatkowo doprowadzone gazy odlotowe znad wanien lakierniczych oraz z pozostałych dwóch urządzeń powlekających. Te ostatnie aktualnie w ogóle nie są objęte oczyszczaniem.
Ponadto realizacja projektu pozwoli objąć oczyszczaniem gazy odlotowe z tunelu suszącego i opary znad wanny z nowej, dodatkowej powlekarki, którą zakład planuje dopiero włączyć do procesu produkcyjnego. Tym samym inwestycja pozwoli firmie na zwiększenie mocy produkcyjnych i na realizację zasady eliminacji źródła zanieczyszczenia na najwcześniejszym etapie jego powstania. Trzeba mieć na uwadze to, że proces produkcyjny nie jest możliwy bez wytwarzania powietrza podprocesowego, zawierającego lotne związki organiczne. Ograniczanie emisji LZO następuje zaraz po wytworzeniu półproduktu. Gazy odlotowe pochodzące bezpośrednio z produkcji (tuneli suszarniczych oraz wanien lakierniczych) będą w całości zbierane i transportowane do centralnego dopalacza.
Zamontowanie nowego dopalacza termiczno-regeneracyjnego zamiast katalitycznych, jak również modernizacja i rozbudowa infrastruktury dostarczania gazów odlotowych do nowego spalacza pozwolą na zmniejszenie emisji lotnych związków organicznych do szacowanego poziomu ok. 12 ton na rok. Wdrożenie projektu zapewni dostosowanie istniejących instalacji do wymogów najlepszych dostępnych technik. Realizacja dofinansowanej inwestycji umożliwi osiągnięcie w przedsiębiorstwie poziomu emisji ok. 20 mg/m3, czyli niższego niż wskazany w Rozporządzeniu z 20 grudnia 2005 r. w sprawie standardów emisyjnych z instalacji4 (wynosi on 50 mg/m3). Dofinansowanie przedsięwzięcia zapewni znaczącą zmianę sposobu i zakresu odciągu zanieczyszczeń w trakcie procesu technologicznego. Zostanie on objęty systemem odciągu gazów odlotowych, co do tej pory nie miało miejsca. Dzięki temu zmieni się jakość procesu produkcji m.in. pod kątem efektywności i ochrony środowiska.
Wdrożenie w życie inwestycji przyczyni się w znacznej mierze do spełnienia polskich i unijnych wymogów legislacyjnych w zakresie ograniczania emisji zanieczyszczeń do atmosfery i podnoszenia jakości powietrza. Dodatkowo, dzięki przyznanej dotacji z Unii Europejskiej firma będzie mogła rozszerzyć zakres inwestycji. Przedsięwzięcie pozwoli ponadto na zwiększenie mocy produkcyjnych zakładu.
Dofinansowanie z funduszy unijnych daje wiele możliwości i korzyści. Warto też szukać wsparcia w Narodowym Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Również wojewódzkie fundusze ochrony środowiska wspierają środkami pomocowymi przedsiębiorców w swoich regionach. Ponadto wciąż dostępne są instrumenty wspierania inwestycji proekologicznych w ramach regionalnych programów operacyjnych wdrażanych w 16 województwach.
 
 
Źródła
1. Dyrektywa Rady z 24 września 1996 r. 96/61/WE w sprawie zintegrowanego zapobiegania i kontroli zanieczyszczeń.
2. Ustawa z 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (DzU z 2008 r. nr 35, poz. 150, tekst jedn. ze zm.).
3. Rozporządzenie Ministra Środowiska z 26 lipca 2002 r. w sprawie rodzajów instalacji mogących powodować znaczne zanieczyszczenie poszczególnych elementów przyrodniczych albo środowiska jako całości (DzU z 2002 r. nr 122, poz. 1055).
4. Rozporządzenie Ministra Środowiska z 20 grudnia 2005 r. w sprawie standardów emisyjnych z instalacji (DZU z 2005 r. nr 260, poz. 2181).
 
 
Aneta Sugier,
Management&Consulting Group