System kaucyjny pod lupą. Spór o opakowania wielomateriałowe i wyłączenia ustawowe

Polski system kaucyjny, oparty na ustawie o gospodarce opakowaniami z 2013 r. (znowelizowanej w 2024 r.), pierwotnie miał objąć na równych zasadach jednorazowe butelki z tworzyw sztucznych (do 3 litrów), puszki metalowe (do 1 litra) oraz szklane butelki wielokrotnego użytku (do 1,5 litra).

W trakcie procesu legislacyjnego katalog ten uległ jednak istotnym zmianom, które dotyczyły:

• Produktów mleczarskich: Mimo początkowych planów włączenia ich do systemu od 2026 r., nowelizacja z 2024 r. całkowicie wyłączyła opakowania po mleku i produktach mlecznych z powszechnego systemu kaucyjnego.

• Butelek zwrotnych browarów: Na mocy ustawy z 9 stycznia 2026 r. branża piwowarska zyskała możliwość realizacji poziomów selektywnej zbiórki butelek szklanych wielokrotnego użytku poza ogólnokrajowym systemem kaucyjnym.

Poseł Grzegorz Matusiak w interpelacji nr 16100 (z 20 marca 2026) w sprawie systemu kaucyjnego oraz rodzajów objętych nim opakowań na napoje wskazał, że te wyłączenia, w połączeniu z brakiem wdrożenia systemu Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta (ROP), tworzą nierówne warunki konkurencji, uderzając szczególnie w małe i średnie przedsiębiorstwa.

Problem opakowań wielomateriałowych i ich recyklingu

Kluczowym punktem interpelacji jest zjawisko zastępowania butelek PET i puszek tzw. kartonikami wielomateriałowymi. Składają się one z warstw papieru, polietylenu i aluminium, co czyni ich pełny recykling procesem wysoce utrudnionym i kosztownym. Według posła Matusiaka, producenci wykorzystują fakt, że kartoniki nie są obciążone kaucją, co czyni ich produkty tańszymi dla konsumenta na półce sklepowej. W interpelacji postawiono pytanie, czy obecny kształt systemu nie promuje de facto rozwiązań mniej ekologicznych kosztem łatwo przetwarzalnych opakowań jednomateriałowych.

Odpowiedź MKiŚ: 1,2 mld opakowań w obrocie

Podsekretarz Stanu Anita Sowińska w odpowiedzi z 2 kwietnia 2026 r. podkreśliła, że nadrzędnym celem systemu jest realizacja dyrektyw unijnych, które wymagają zebrania 77% butelek z tworzyw sztucznych w 2025 r. oraz aż 90% w 2030 r. Resort argumentuje, że bez systemu kaucyjnego osiągnięcie tych poziomów przez gminy byłoby niemożliwe, co groziłoby wysokimi karami finansowymi.

Odnosząc się do kwestii zastępowania butelek PET kartonami, Ministerstwo przedstawiło dane statystyczne:

• Według stanu na połowę marca 2026 r., do obrotu wprowadzono łącznie 1,2 mld opakowań kaucyjnych.

• W opinii resortu, skala przechodzenia na opakowania wielomateriałowe jako formę „protestu” przeciw kaucji jest obecnie marginalna.

• MKiŚ podkreśla, że przytoczone dane 1,2 mld nie obejmują jeszcze szczytowego sezonu wakacyjnego, w którym statystyki wprowadzeń są zazwyczaj najwyższe.

Czy kartony wejdą do systemu kaucyjnego w 2026 roku?

Jednym z kluczowych pytań interpelacji była kwestia ewentualnego rozszerzenia kaucji o opakowania wielomateriałowe. Resort klimatu potwierdził, że temat ten jest obecnie przedmiotem dyskusji i debat z branżą, a zgłaszane postulaty są analizowane przez ekspertów. Ministerstwo wskazało jednak, że objęcie systemem nowej frakcji wymagałoby znaczących inwestycji w infrastrukturę logistyczną, która obecnie jest dostosowana tylko do ustawowych strumieni odpadów. Wiązałoby się to również z dodatkowym obciążeniem operacyjnym dla placówek handlowych. Ministerstwo zauważa, że nastąpiłoby też zmniejszenie strumienia odpadów w tradycyjnym systemie komunalnym. Resort nie wyklucza zmian w przyszłości, jednak wiążąca decyzja o ewentualnej inicjatywie ustawodawczej w zakresie opakowań wielomateriałowych ma zostać podjęta w 2026 roku.

Statystyki i punkty zbiórki: IV kwartał 2025 r.

Na podstawie ankiet przeprowadzonych wśród operatorów, resort przedstawił szczegółowe dane za okres od 1 października do 31 grudnia 2025 r. Do obrotu trafiło blisko 250 mln opakowań (butelki PET stanowiły 2,5 raza większy wolumen niż puszki). W ramach systemu zwrócono prawie 3 mln opakowań, przy czym operatorzy obserwują dynamiczny wzrost zainteresowania zwrotami (szacowany przyrost o ok. 2 mln sztuk tygodniowo od stycznia 2026 r.). Utworzono około 40 tys. punktów zbiórki, z czego blisko 15 tys. funkcjonuje w małych sklepach o powierzchni poniżej 200 m². Ponad 50 firm wprowadziło opakowania z logo systemu, a baza operatorów zawiera blisko 2 tys. unikalnych rekordów opakowań.

Dlaczego system nie wykazuje butelek szklanych?

Interesującym faktem jest, że w badanym okresie nie wprowadzono ani nie zwrócono żadnych szklanych butelek wielokrotnego użytku w ramach ogólnokrajowego systemu. Ministerstwo Klimatu i Środowiska wskazuje na kilka kluczowych przyczyn tej sytuacji. Rok 2025 był czasem, w którym wprowadzający produkty w opakowaniach mogli jeszcze sprzedawać zapasy wyprodukowane przed uruchomieniem systemu, co zniekształcało statystyki jego funkcjonowania. Między faktycznym wprowadzeniem towaru do obrotu a jego pojawieniem się na półkach sklepowych i późniejszym zwrotem przez konsumenta upływa czas, który zależy od szybkości rotacji produktów. Choć pierwotnie butelki szklane wielokrotnego użytku o pojemności do 1,5 litra miały być częścią powszechnego systemu kaucyjnego, zmiany legislacyjne z początku 2026 r. (oparte na postulatach branży piwowarskiej) umożliwiły browarom prowadzenie selektywnej zbiórki tych opakowań poza tym systemem.

Resort zaznacza, że pełna i wiarygodna ocena efektywności nowych przepisów będzie możliwa dopiero po zamknięciu pierwszego pełnego roku funkcjonowania systemu kaucyjnego.