Eksperci od rynku detalicznego oraz TSL: w ocenie systemu kaucyjnego należy wziąć pod uwagę również koszty

Mija właśnie rok od wprowadzenia w Polsce systemu kaucyjnego. PAP poprosiła ekspertów od rynku detalicznego oraz TSL (transportu, spedycji i logistyki) o ocenę jego efektywności.

Bilans pierwszego roku działania systemu

Robert Biegaj, analityk rynku z Shopfully Poland zwrócił uwagę, że program osiągnął znaczną skalę. Do końca lipca 2026 r. zwrócono 3,2 mld opakowań objętych kaucją. Z kolei w sierpniowym komunikacie resort klimatu i środowiska poinformował, że czynnych było 60 tys. punktów zwrotu, w tym 17,5 tys. wyposażonych w automaty.

„Te dane pokazują, że zwracanie butelek i puszek weszło do praktyki zakupowej wielu klientów. Nie przesądzają jednak, jaki odsetek opakowań wprowadzonych na rynek wrócił do systemu ani czy osiągnięto wymagany poziom zbiórki. Do tego potrzebne są dane o sprzedaży i zwrotach, z uwzględnieniem czasu między zakupem napoju a oddaniem opakowania» – zauważył ekspert.

Biegaj zwrócił również uwagę, że choć system ruszył oficjalnie 1 października 2025 r., opakowania ze znakiem kaucji pojawiały się na półkach stopniowo.

„W 2026 r. ich obecność stała się znacznie powszechniejsza. Dlatego przy ocenie wyniku trzeba odróżnić wzrost liczby zwrotów wynikający z większej liczby oznaczonych produktów od wzrostu skuteczności samej zbiórki» – zaznaczył.

Wpływ na ceny i wyzwania logistyczne

Biegaj zwrócił również uwagę, że koszty działania systemu mogą znaleźć odzwierciedlenie w cenach napojów. Producenci finansują obsługę systemu, więc część tych wydatków mogą sobie rekompensować wyższymi marżami. Ekspert podkreślił jednak, że nie da się dziś wiarygodnie wskazać konkretnej kwoty, o którą z tego powodu podrożał każdy napój.

Ekspert odniósł się również do analizowanego przez MKiŚ projektu objęcia systemem kaucyjnym małych jednorazowych butelek szklanych, tzw. małpek.

„W ich przypadku trzeba rozwiązać m.in. kwestię znacznego ciężaru szkła i ryzyka stłuczenia podczas zbiórki. Rozszerzenie będzie miało sens, jeśli spodziewany efekt uzasadni dodatkowy koszt dla sklepów, operatorów i klientów» – zauważył.

W ocenie Biegaja przy planowaniu rozszerzenia systemu na inne opakowania, pod uwagę wziąć należy przede wszystkim sprawność zwrotu.

„Klient, który przynosi opakowania przy okazji zakupów, oczekuje, że odda je bez kolejki i odzyska pieniądze bez spierania się przy kasie. Pamiętajmy, że jeśli automat w sklepie zobowiązanym do zbiórki jest pełny lub niesprawny, sklep ma obowiązek przyjąć prawidłowo oznaczone opakowania i rozliczyć kaucję ręcznie» – przypomniał ekspert.

Biegaj prognozuje, że liczba klientów korzystających z systemu kaucyjnego będzie się stabilizowała, natomiast liczba zwracanych opakowań może jeszcze przez jakiś czas rosnąć.

„Kiedy rozwiązanie staje się powszechnie znane, trudniej o równie szybki przyrost nowych użytkowników, jak na początku obowiązywania systemu. Jednocześnie do sprzedaży mogą trafiać kolejne napoje w oznaczonych opakowaniach, a większa dostępność punktów może zwiększać liczbę zwrotów dokonywanych przez osoby, które już korzystają z systemu» – zauważył.

Perspektywa branży TSL i efektywność transportu

Z kolei w ocenie inż. Eryka Grykienia, eksperta branży TSL (transport, spedycja, logistyka) z Uniwersytetu WSB Merito w Szczecinie, po pierwszym roku działania systemu kaucyjnego za wcześnie jest na miarodajną ocenę jego efektywności.

Ekspert przypomniał, że przewidziany w ustawie poziom selektywnego zbierania ma do 2028 roku wynieść 77 proc., a od 2029 r. wzrosnąć do 90 proc.

W ocenie Grykienia kierunek rozszerzania systemu powinien być analizowany przede wszystkim przez pryzmat efektu środowiskowego i logistycznego, a nie tylko liczby objętych nim rodzajów opakowań.

„Warto rozważyć włączenie kolejnych opakowań, szczególnie jednorazowych opakowań szklanych, ale powinno to nastąpić dopiero po analizie kosztów zbiórki, transportu, sortowania i zagospodarowania poszczególnych frakcji. Rozszerzenie systemu ma sens wtedy, gdy dodatkowy koszt logistyczny pozostaje proporcjonalny do uzyskanego efektu środowiskowego» – wskazał Grykień.

W opinii eksperta system powinien być w pierwszej kolejności upraszczany i optymalizowany, a dopiero potem rozszerzany.

„Z perspektywy logistyki kluczowe są trzy elementy: dostępność punktów zwrotu, sprawność automatów oraz efektywny transport zebranych opakowań do sortowania i recyklingu. Już w marcu 2026 r. wskazano na problemy logistyczne, m.in. niedziałające automaty i konieczność poprawy organizacji systemu» – zauważył.

Kolejnym etapem, w jego ocenie, powinno być lepsze wykorzystanie danych – monitorowanie przepływów opakowań, częstotliwości odbiorów, stopnia wykorzystania butelkomatów i kosztu obsługi pojedynczego opakowania.

„System powinien być projektowany podobnie jak sprawny łańcuch dostaw: możliwie krótki, przewidywalny, cyfrowo monitorowany i z minimalną liczbą pustych przebiegów transportowych» – podkreślił.

Nowe narzędzie selektywnej zbiórki surowców

Grykień zwrócił również uwagę, że nie można traktować systemu kaucyjnego jako remedium na cały problem odpadów komunalnych.

„To jedno z narzędzi selektywnej zbiórki określonych opakowań. Jego największą wartością z punktu widzenia logistyki jest to, że pozwala pozyskać stosunkowo czysty i jednorodny strumień surowca, który może łatwiej wrócić do obiegu gospodarczego» – zaznaczył.

Jak dodał, oceniając efektywność systemu, należy wziąć pod uwagę nie tylko liczbę odzyskanych butelek i puszek, ale także średni koszt zebrania jednego opakowania oraz bilans środowiskowy całego procesu.

„Z perspektywy TSL szczególnie ważne będzie odpowiednie lokalizowanie punktów zbiórki i konsolidacja transportów. W przeciwnym razie dodatkowe operacje transportowe obniżą korzyści środowiskowe» – podsumował Grykień.

System kaucyjny obejmuje plastikowe butelki na napoje o pojemności do 3 litrów, metalowe puszki do 1 litra oraz szklane butelki wielokrotnego użytku do 1,5 litra. Kaucja wynosi odpowiednio 50 gr za plastikową butelkę lub puszkę i 1 zł za szklaną butelkę wielokrotnego użytku. MKiŚ pracuje nad objęciem systemem również jednorazowych opakowań szklanych, w tym tzw. małpek.