NIK: programy ochrony środowiska nie spełniaja swojej roli

Programy ochrony środowiska

Programy ochrony środowiska, mające stanowić podstawę funkcjonowania systemu zarządzania środowiskiem, w większości jednostek nie spełniały tej roli i wymogów prawa. We wszystkich kontrolowanych jednostkach wystąpiły uchybienia i nieprawidłowości w realizacji ustawowych obowiązków dotyczących w szczególności gospodarki odpadami.

Programy ochrony środowiska (POŚ), mające stanowić podstawę funkcjonowania systemu zarządzania środowiskiem, w większości jednostek nie spełniały tej roli i wymogów stawianych przepisami prawa. W 52,9% jednostek POŚ, nie spełniały wymogu art. 17 ust. 1 Poś, wyznaczającego okres ich obowiązywania; 65,5% programów ochrony środowiska nie zostało zaktualizowanych, pomimo upływu czteroletniego okresu; programy ochrony środowiska lub ich aktualizacje uchwalane były często wiele miesięcy po rozpoczęciu ustalonego w programie okresu ich obowiązywania, co było działaniem nierzetelnym, utrudniającym lub uniemożliwiającym terminowe wdrożenie zadań przewidywanych harmonogramami tych programów; w powyżej 40% POŚ nie określono mierników realizacji poszczególnych celów lub zostały one sformułowane w sposób uniemożliwiający określenie postępu realizacji zadań.

Wystąpiły przypadki, iż w POŚ informacje o walorach przyrodniczych były niepełne lub niezgodne z innymi dokumentami strategicznymi obowiązującymi w gminie. Konfrontacja danych o obszarach i obiektach chronionych zawartych w POŚ i dokumentach z dziedziny planowania przestrzennego wykazała rozbieżności w 15 jednostkach, tj. 43% kontrolowanych. Wyszczególnione w niektórych POŚ zadania, nie w pełni odpowiadały stawianym celom lub ich charakter nie był zgodny z charakterem działań ujmowanych w politykach ekologicznych państwa, których realizacji programy ochrony środowiska winny służyć, zgodnie z art. 17 ust. 1 Poś. W POŚ zamieszczano często zadania pozostające w kompetencji innych jednostek (tzw. zadania koordynowane), nie ustalając sposobu i zakresu uzyskiwania informacji o ich wykonaniu, co czyniło niemożliwym monitorowanie realizacji całego programu.

Plany gospodarki odpadami

Plany gospodarki odpadami (PGO) w 40% jednostek, nie stanowiły części odpowiedniego Programu OŚ, co naruszało przepis art. 14 ust 6 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach. W 31,4% jednostek nie były one, zgodnie z wymogiem art. 14 ust. 14 tej ustawy, aktualizowane. Ponadto 11,4% PGO nie zawierało wszystkich elementów, określonych w art. 14 ust. 2 ustawy o odpadach.

Badania trybu ustanowienia i zawartości omawianych dokumentów wykazały nieprawidłowości dotyczące 29, tj. 83% POŚ i 19, tj. 54% PGO. Zdaniem NIK, regulacje prawne dotyczące zawartości, procedury opracowania i aktualizowania programów ochrony środowiska były niewystarczające.

Badanie realizacji wybranych, ustawowych obowiązków gmin służących realizacji PGO, wykazało szereg nieprawidłowości. I tak 29% kontrolowanych jednostek nie przedkładało marszałkom województw okresowych informacji o rodzaju i ilości substancji stwarzających szczególne zagrożenie dla środowiska, co było wymagane art. 162 ust. 6 Poś; w 23 % jednostek nie prowadzono części z ewidencji wymaganych art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach; w 51,5% brak było pełnej wiedzy o ilości i składzie odebranych z terenu gminy odpadów; w 73% jednostek nie wypełniono, wynikającego z art. 16a pkt 1 ustawy o odpadach, obowiązku objęcia wszystkich mieszkańców zorganizowanym systemem odbierania wszystkich rodzajów odpadów komunalnych; na terenach objętych właściwością 30% kontrolowanych jednostek, wbrew art. 6 ust. 4 ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach, stawki opłat za odbiór odpadów segregowanych i niesegregowanych, nie były zróżnicowane; w trzech gminach nie wprowadzono, wbrew art. 16a pkt 2 ustawy o odpadach, systemu selektywnej zbiórki odpadów; w połowie kontrolowanych jednostek nie zapewniono warunków dla ograniczenia masy odpadów komunalnych ulegających biodegradacji, do czego zobowiązywał art. 16a pkt 4 ustawy o odpadach.

Do EMAS jeszcze daleko

Działania dotyczące ochrony środowiska i przyrody, ujmowane w wielu dokumentach strategicznych, obowiązujących w gminach, wymagają koordynacji i dyscyplinowania ich realizacji. Dokumentem spajającym wszystkie działania na poziomie gminy mógłby być program ochrony środowiska. Odnotowane w toku kontroli liczne nieprawidłowości w odniesieniu do tych programów wskazuje, zdaniem NIK, że w większości kontrolowanych jednostek, ich opracowanie było traktowane jako konieczność wypełnienia ustawowego obowiązku, natomiast znaczenie POŚ, jako bazy dla wprowadzenia rzeczywistego, sprawnego systemu zarządzania środowiskiem i narzędzia koordynacji działań, było przez gminy zdecydowanie niedoceniane.

Zła sytuacja w zakresie gospodarki odpadami i niewywiązywanie się gmin z części określonych prawem obowiązków sprawia, że cel strategiczny dotyczący uporządkowania tej działalności, ujęty w większości dokumentów opracowanych w gminach, pozostaje od wielu lat aktualny. Nierealizowanie ustawowych obowiązków uniemożliwia w praktyce przystępowanie urzędów gmin lub ich jednostek organizacyjnych do krajowego systemu ekozarządzania i audytu (EMAS), co zdaniem NIK mogłoby przyczynić się do propagowania zarządzania poprzez środowisko w przedsiębiorstwach, a tym samym uprościć zarządzanie środowiskiem na terenie całej gminy.

źródło: NIK

Badaniami kontrolnymi objęto działania podejmowane w 30 gminach, w tym w siedmiu miastach na prawach powiatu, w okresie od 1 stycznia 2008 r. do dnia zakończenia czynności kontrolnych w danej jednostce. W Informacji wykorzystano także wyniki kontroli rozpoznawczej, przeprowadzonej w pięciu gminach województwa mazowieckiego. Czynności kontrolne prowadzono od dnia 6 września 2010 r. do dnia 11 stycznia 2011 r.