„Zróbmy miejsce dla wszystkich” – nowa kampania Wrocławia w obronie ptaków i nietoperzy

W granicach miasta stwierdzono występowanie ponad 200 gatunków ptaków – w tym wielu lęgowych, przelotnych i zimujących. Spośród 27–28 krajowych gatunków nietoperzy, aż 17 lub 18 żyje na terenie Wrocławia – to m.in. borowiec wielki, gacek brunatny czy karlik drobny. Wszystkie nietoperze w Polsce są objęte ścisłą ochroną gatunkową – podobnie jak większość ptaków gniazdujących w mieście.

Cisi sprzymierzeńcy mieszkańców

Te zwierzęta są nie tylko cennymi wskaźnikami stanu środowiska, ale też niezwykle pożytecznymi sojusznikami mieszkańców – redukują liczbę owadów np. komarów oraz gryzoni, zapobiegają rozprzestrzenianiu się patogenów i stabilizują miejskie ekosystemy. Przykładowo – jeden jerzyk chwyta w ciągu dnia nawet 20 tysięcy owadów, a to oznacza, że w ciągu wiosny i lata zje ich 2,5 miliona.

– Wrocław rozwija się dynamicznie, ale jego rozwój musi obejmować również tych mieszkańców, którzy nie głosują, nie narzekają i nie protestują – bo nie mówią. Musimy budować i remontować nie tylko dla siebie, ale i z myślą o wszystkich innych gatunkach, które tu z nami żyją – mówi Katarzyna Szymczak-Pomianowska, dyrektor Departamentu Strategii i Zrównoważonego Rozwoju, Urzędu Miejskiego Wrocławia.

Prawo chroni, ale rzeczywistość często nie nadąża

Zgodnie z polskim prawem – ustawą o ochronie przyrody i rozporządzeniem Ministra Środowiska – wszystkie nietoperze oraz większość krajowych ptaków podlega ochronie ścisłej. Zakazane jest ich płoszenie, niszczenie siedlisk, gniazd czy innych schronień – również poza okresem lęgowym.

– Ptaki i nietoperze żyją z nami, są naszymi małymi sąsiadami obok – choć często ich nie zauważamy. Edukacja to fundament skutecznej ochrony – trzeba podkreślać, że są one sprzymierzeńcami człowieka: regulują liczebność owadów oraz pełnią szereg istotnych funkcji w ekosystemach. Jeśli znikną – stracimy coś znacznie więcej niż tylko odgłos jerzyka pod dachem – podkreśla Małgorzata Demianowicz, dyrektor Wydziału Środowiska Urzędu Miejskiego Wrocławia.

Tymczasem w wyniku źle prowadzonych prac budowlanych, remontowych i termomodernizacyjnych co roku niszczone są dziesiątki siedlisk. Ptaki i nietoperze tracą dach nad głową, często w sposób trwały. Dlatego tak ważne jest, by edukować mieszkańców i inwestorów, budować świadomość oraz zwracać uwagę na obecność tych małych, często niewidocznych stworzeń. Stąd miejska kampania – by przypomnieć, że miasto to wspólna przestrzeń nie tylko dla ludzi.

Jasne wytyczne dla jednostek miejskich

28 maja 2025 r. prezydent Wrocławia podpisał zarządzenie wprowadzające „Standardy ochrony ptaków i nietoperzy w przestrzeni miejskiej”:
• wszystkie jednostki miejskie, spółki komunalne i podmioty realizujące inwestycje z udziałem środków miejskich muszą przestrzegać jasnych zasad zawartych w zarządzeniu.
• modernizacja budynku, remont elewacji lub prace wysokościowe wymagają wcześniejszej ekspertyzy przyrodniczej,
• w razie likwidacji siedlisk – obowiązkowe jest zapewnienie kompensacji w postaci budek lęgowych lub skrzynek dla nietoperzy,
• szczegółowe procedury regulują również monitoring i nadzór przyrodniczy na etapie realizacji inwestycji.

– Ten dokument porządkuje praktyki i realnie chroni zwierzęta, które same nie mają głosu, ale mają konstytucyjne prawo do ochrony. Jednostki miejskie działają według jasnych wytycznych, a miasto daje przykład i zachęca mieszkańców oraz inwestorów, by również brali pod uwagę potrzeby dzikich gatunków – podkreśla Martyna Stachowiak, radna Rady Miejskiej Wrocławia.

Dobre praktyki już działają – w wielu miejscach Wrocławia wcześniej podejmowano działania mające na celu ochronę miejskiej fauny. Między innym: na Popowicach zamontowano budki lęgowe dla pustułek, w Liceum Ogólnokształcącym nr 5 zabezpieczono szyby przy pomocy naklejek antykolizyjnych, a na Księżu i Brochowie zainstalowano skrzynki dla borowców wielkich.

– Widzimy realne efekty. Tam, gdzie wcześniej ptaki zniknęły po dociepleniu elewacji, po zastosowaniu skrzynek powracają – dodaje Małgorzata Demianowicz, dyrektor Wydziału Środowiska Urzędu Miejskiego Wrocławia – To pokazuje, że działania mają sens, a miasto i przyroda mogą współistnieć.

Co mogą zrobić mieszkańcy?

Wrocław zachęca wszystkich do wspólnej troski o dzikich sąsiadów – ptaki i nietoperze, które współdzielą z nami przestrzeń miasta. Nawet proste działania mogą mieć realny wpływ na ich bezpieczeństwo i dobrostan.

Warto:
• Przed remontami, przebudową czy termomodernizacją warto skonsultować się z ornitologiem lub przyrodnikiem – specjalista pomoże ocenić, czy na budynku znajdują się siedliska chronionych gatunków, i doradzi, jak przeprowadzić prace z poszanowaniem przyrody.
• Zwracać uwagę na podejrzane remonty prowadzone w okresie lęgowym, np. prace przy ociepleniach, rozbiórkach czy wymianach dachów, które mogą zagrażać siedliskom.
• W sierpniu większość ptaków gnieżdżących się w budynkach kończy już lęgi, dlatego przy udziale ornitologa możliwe może być rozpoczęcie prac jeszcze przed zakończeniem sezonu lęgowego, który trwa formalnie od marca do połowy października.
• Nie należy likwidować miejsc gniazdowania ptaków w budynkach – nawet jeśli gniazda są, bądź wydają się opuszczone, ptaki mogą wracać do tych samych miejsc lęgowych w kolejnych latach.
• Montaż budek lęgowych i skrzynek dla nietoperzy na budynkach prywatnych – to prosta i skuteczna forma kompensacji utraconych siedlisk;
• Nie dokarmiać ptaków chlebem, który szkodzi ich zdrowiu – zamiast tego można podawać im ziarna lub specjalistyczne karmy;

– Wielu problemów da się uniknąć, jeśli już na etapie planowania ktoś zapyta: kto tu mieszka i jak to zabezpieczyć?” Czasem wystarczy niewielka zmiana terminu prac albo zamontowanie kilku skrzynek, by pogodzić potrzeby ludzi i zwierząt. Bez takiej wiedzy łatwo nieświadomie zniszczyć coś, czego już nie da się odbudować – podkreśla Anna Adamczyk – ornitolog.

Ulotki i materiały informacyjne dla mieszkańców i inwestorów

Oprócz regulacji dla podmiotów miejskich, Wrocław od kilku lat prowadzi działania informacyjne dla mieszkańców i inwestorów. Miasto rozdaje ulotki i instrukcje, które zawierają czytelne zasady dotyczące ochrony ptaków i nietoperzy, obowiązujących terminów oraz sposobu rekompensowania utraconych siedlisk.
• są dołączane przy wydawaniu pozwoleń na budowę i remont,
• są dostępne bezpłatnie online na stronie wroclaw.pl.