15 mld euro na transport z budżetu UE. Co zyskają samorządy?

O planach resortu poinformował wiceminister infrastruktury Piotr Malepszak. Jak podkreślił, celem rządu jest zapewnienie Polsce 15 mld euro na rozwój infrastruktury transportowej w kolejnej perspektywie finansowej Unii Europejskiej, obejmującej lata 2028–2034.

Niepowodzenie w negocjacjach może wymusić przesunięcie części inwestycji na późniejsze lata. Oznaczałoby to wolniejsze tempo modernizacji infrastruktury, co miałoby znaczenie nie tylko dla krajowego systemu transportowego, ale także dla rozwoju regionalnego i dostępności komunikacyjnej mniejszych miejscowości.

Dla samorządów szczególnie ważne będzie to, jaka część przyszłego finansowania wesprze inwestycje poprawiające codzienne warunki przemieszczania się mieszkańców. Chodzi m.in. o modernizację linii kolejowych, rozwój infrastruktury przesiadkowej oraz poprawę połączeń między mniejszymi miejscowościami a ośrodkami miejskimi. Na obecnym etapie nie przedstawiono jednak szczegółowego podziału planowanych 15 mld euro na poszczególne rodzaje projektów.

Co oznacza nowy budżet UE dla samorządów?

Fundusze europejskie od lat stanowią jedno z najważniejszych źródeł finansowania inwestycji transportowych w Polsce. Choć znaczna część środków trafia do zarządców infrastruktury krajowej, efekty realizowanych projektów mają bezpośrednie znaczenie dla miast, gmin i powiatów.

Modernizacja linii kolejowych może poprawiać dostępność transportu regionalnego i aglomeracyjnego, skracać czas podróży oraz zwiększać atrakcyjność komunikacji zbiorowej. Dla mieszkańców mniejszych miejscowości oznacza to potencjalnie łatwiejszy dojazd do pracy, szkół, uczelni i placówek ochrony zdrowia.

Z punktu widzenia samorządów istotna jest również możliwość łączenia inwestycji kolejowych z rozwojem lokalnej infrastruktury transportowej. Przebudowa stacji lub przystanku może być impulsem do budowy węzłów przesiadkowych, parkingów Park&Ride i Bike&Ride, dróg dojazdowych czy infrastruktury pieszej i rowerowej.

Takie przedsięwzięcia wymagają jednak koordynacji pomiędzy zarządcami infrastruktury kolejowej, organizatorami transportu publicznego oraz władzami lokalnymi. Samo dofinansowanie modernizacji linii nie gwarantuje bowiem poprawy dostępności komunikacyjnej, jeżeli nie będzie mu towarzyszyć odpowiednia oferta połączeń i integracja różnych środków transportu.

Rząd przygotowuje stanowisko przed negocjacjami

Ministerstwo Infrastruktury zamierza uzgodnić strategię negocjacyjną z nową szefową Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej.

Premier Donald Tusk wskazał pod koniec października Agnieszkę Bartol, dotychczasową ambasadorkę Polski przy Unii Europejskiej, jako kandydatkę na to stanowisko. Ma ona zastąpić Katarzynę Pełczyńską-Nałęcz. 

Malepszak zapowiedział szybkie podjęcie rozmów z nową szefową resortu funduszy, aby wypracować wspólne stanowisko przed negocjacjami w Brukseli.

O znaczeniu unijnego finansowania mówił również minister infrastruktury Dariusz Klimczak podczas XVI Kongresu Kolejowego. Podkreślił, że fundusze europejskie są niezbędnym elementem realizacji dużych projektów infrastrukturalnych, a resort przygotował już oczekiwania dotyczące przyszłych negocjacji.

Więcej pieniędzy z Funduszu Kolejowego

Równolegle do starań o fundusze europejskie rząd poszukuje dodatkowych krajowych źródeł finansowania inwestycji transportowych. Jednym z rozważanych rozwiązań jest zmiana zasad zasilania Funduszu Kolejowego. Ministerstwo Infrastruktury planuje zwiększyć udział tego Funduszu we wpływach z opłaty paliwowej z obecnych 19,45 proc. do 50 proc. Nowe zasady miałyby obowiązywać od 2028 roku.

Opłata paliwowa jest jednym z obciążeń uwzględnianych w cenach paliw silnikowych. Proponowane rozwiązanie dotyczy zmiany podziału wpływów z tej opłaty, a nie zapowiedzianego podniesienia jej stawki. Głównym beneficjentem zwiększonego finansowania miałyby być PKP Polskie Linie Kolejowe, odpowiadające za zarządzanie krajową infrastrukturą kolejową.

Polska korzysta już z miliardów euro na transport

Skalę znaczenia funduszy europejskich pokazują dane dotyczące obecnej perspektywy finansowej na lata 2021–2027.

Według Ministerstwa Infrastruktury całkowita alokacja w programach nadzorowanych przez Centrum Unijnych Projektów Transportowych wynosi 23,3 mld euro, czyli około 98,6 mld zł.

Na tę kwotę składają się:

• 14 mld euro z programów polityki spójności, w tym Funduszy Europejskich na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko (FEnIKS) oraz Funduszy Europejskich dla Polski Wschodniej (FEPW);
• 3,6 mld euro z instrumentu „Łącząc Europę” (CEF Transport), wspierającego rozwój europejskiej infrastruktury transportowej;
• 5,7 mld euro z Krajowego Planu Odbudowy (KPO).

Kwoty te obejmują różne instrumenty finansowania, w tym KPO, dlatego nie należy ich bezpośrednio porównywać z postulowanymi 15 mld euro na lata 2028–2034. Zakres przyszłych programów i sposób podziału środków nie zostały jeszcze ostatecznie ustalone.

Ministerstwo Infrastruktury deklaruje, że chce utrzymać unijne wsparcie dla obszarów transportu, które korzystały z niego w poprzednich perspektywach. Jednocześnie zabiega o możliwość finansowania projektów związanych z Portem Polska.

W negocjacjach nowego unijnego budżetu ważne miejsce zajmuje również instrument CEF Transport oraz finansowanie infrastruktury służącej mobilności wojskowej. Ostateczne wielkości dostępnych środków pozostają przedmiotem rozmów na poziomie europejskim.

Samorządy potrzebują nie tylko środków, ale też przewidywalności

Z punktu widzenia miast, gmin i województw istotna jest nie tylko ostateczna wielkość unijnego wsparcia, lecz także terminowe określenie zasad jego wykorzystania.

Inwestycje transportowe wymagają wieloletniego przygotowania dokumentacji, uzyskania decyzji administracyjnych, zabezpieczenia wkładu własnego oraz uzgodnień pomiędzy różnymi zarządcami infrastruktury. Niepewność dotycząca finansowania może utrudniać samorządom planowanie przedsięwzięć i koordynowanie ich z inwestycjami krajowymi.

Dlatego negocjacje budżetu UE na lata 2028–2034 będą miały znaczenie wykraczające poza największe projekty kolejowe i drogowe. Od dostępności i sposobu podziału środków może zależeć także tempo poprawy codziennej mobilności mieszkańców oraz rozwój transportu publicznego w regionach.