Współczesna gospodarka odpadami coraz wyraźniej odchodzi od modelu linearnego, w którym odpady stanowią wyłącznie problem wymagający unieszkodliwienia, a ich zagospodarowanie sprowadza się do minimalizacji negatywnego wpływu na środowisko. W jego miejsce rozwija się podejście oparte na gospodarce o obiegu zamkniętym, gdzie odpady traktowane są jako potencjalny zasób materiałów i energii, mogący zostać ponownie wykorzystany w procesach produkcyjnych. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabierają nie tylko rozwój technologii przetwarzania odpadów, ale również właściwe rozróżnienie funkcji poszczególnych typów instalacji – w szczególności instalacji mechaniczno-biologicznego przetwarzania odpadów (MBP) oraz instalacji przetwarzających odpady selektywnie zebrane.

Czym zajmują się instalacje MBP?

Instalacje MBP pozostają kluczowym elementem systemu zagospodarowania odpadów zmieszanych, czyli strumienia najbardziej zróżnicowanego i jednocześnie najbardziej problematycznego. Ich podstawowymi funkcjami są mechaniczne wydzielenie frakcji mogących nadać się do recyklingu oraz biologiczna stabilizacja części ulegającej biodegradacji. W części mechanicznej stosuje się zaawansowane technologie rozdziału, obejmujące m.in. rozdrabnianie, przesiewanie, separację magnetyczną i indukcyjną, separację balistyczną oraz coraz częściej separację optyczną opartą na detekcji w podczerwieni. Pozwala to na wydzielenie metali żelaznych i nieżelaznych, frakcji tworzyw sztucznych, papieru czy szkła.

Należy jednak wyraźnie podkreślić, że ze względu na charakter wsadu – którym są odpady zmieszane – jakość odzyskiwanych surowców wtórnych jest ograniczona. Zanieczyszczenia organiczne, wilgoć oraz wymieszanie różnych materiałów powodują, że uzyskane frakcje często nie spełniają wymagań jakościowych stawianych przez przemysł recyklingowy i wymagają dalszego doczyszczania lub trafiają do odzysku energetycznego. W tym sensie instalacje MBP pełnią raczej funkcję wstępnego przygotowania materiału niż źródła pełnowartościowych surowców.

RDF i stabilizat

Jednym z głównych produktów (choć nadal o prawnym statusie odpadu) części mechanicznej instalacji MBP pozostaje w dzisiejszych realiach paliwo alternatywne RDF lub SRF, wytwarzane z wysokokalorycznych frakcji odpadów, takich jak tworzywa sztuczne, tekstylia czy zanieczyszczony papier. Proces jego produkcji obejmuje szereg operacji technologicznych, w tym rozdrabnianie, suszenie, homogenizację oraz – w przypadku SRF – standaryzację parametrów jakościowych. Paliwa te znajdują zastosowanie przede wszystkim w przemyśle cementowym oraz energetyce, gdzie zastępują paliwa kopalne. Choć jest to kierunek dobrze rozwinięty, nie wyczerpuje on potencjału do wytwarzania produktów przez instalacje MBP.

Znacznie większe wyzwania, ale też możliwości, wiążą się z zagospodarowaniem frakcji biologicznej. W wyniku procesów tlenowej stabilizacji powstaje stabilizat, który charakteryzuje się obniżoną aktywnością biologiczną, ograniczoną zawartością łatwo rozkładalnej materii organicznej oraz stosunkowo wysokim poziomem zanieczyszczeń mineralnych i antropogenicznych. Z tego względu jego zastosowanie w rolnictwie jest bardzo ograniczone lub wręcz niemożliwe, natomiast znajduje on zastosowanie w rekultywacji terenów zdegradowanych, przykrywaniu składowisk czy jako materiał do formowania warstw technicznych.

Recykler z Marszowa

W ostatnich latach widzimy jednak przykłady zaawansowanych sposobów zagospodarowania stabilizatu i wydzielanych z niego frakcji. Można tu przywołać rozwiązania rozwijane w Łużyckim Centrum Recyklingu w Marszowie, gdzie stabilizat poddawany jest dalszej obróbce w celu odzysku szkła oraz frakcji mineralnej. W instalacji wykorzystującej separację wodną możliwe jest oddzielenie części mineralnych od organicznych, co pozwala uzyskać kruszywo znajdujące zastosowanie w budownictwie i drogownictwie. Materiał ten może być wykorzystywany m.in. przy produkcji bloków systemowych oraz przy utwardzaniu lokalnych dróg gruntowych, pod warunkiem zachowania odpowiedniego reżimu wykonawczego i kontroli jakości.

Istotnym elementem tamtejszej instalacji jest odzysk stłuczki szklanej ze stabilizatu. Wydzielone szkło jest następnie doczyszczane do parametrów akceptowanych przez huty szkła, a w 2021 r. ŁCR uzyskało certyfikat potwierdzający utratę przez tę stłuczkę statusu odpadu. Dzięki temu zakład nie tylko ogranicza ilość stabilizatu kierowanego do składowania (za co trzeba uiszczać administracyjne opłaty), ale również stał się recyklerem, wprowadzając odzyskany surowiec z powrotem do obiegu materiałowego.

Surowcowy potencjał popiołu

Ciekawym przykładem wykorzystania trudnych do zagospodarowania odpadów jako produktów jest popiół z palenisk domowych. To frakcja problemowa: ciężka, pyląca i trudna do klasycznego zagospodarowania, a jednocześnie często występująca w znaczących ilościach. Przykładem praktycznego podejścia do tego strumienia jest Wielkopolskie Centrum Recyklingu w Jarocinie, gdzie z popiołów domowych wytwarzany jest produkt do podbudowy dróg. Według informacji prezentowanych podczas kwietniowej konferencji o MBP, organizowanej przez firmę Abrys, popioły stanowiły tam aż 11% masy wszystkich odpadów przyjmowanych w instalacji. Dziś powstające z nich kruszywo budowlane może być atrakcyjne dla gmin poszukujących produktów z recyklingu do zastosowań infrastrukturalnych.

W praktyce oznacza to przejście od traktowania popiołów jako odpadu wymagającego składowania do postrzegania ich jako surowca wtórnego o określonych właściwościach użytkowych. Jednocześnie kierunek ten wymaga spełnienia rygorystycznych norm środowiskowych, zwłaszcza pod względem zawartości metali ciężkich i wymywalności zanieczyszczeń. Dlatego też zastosowanie popiołów koncentruje się głównie w obszarach o mniejszych wymaganiach środowiskowych, takich jak budownictwo drogowe czy rekultywacja terenów zdegradowanych.

Przytoczone przykłady pokazują, że instalacje MBP – mimo ograniczeń wynikających z jakości wsadu – ewoluują w kierunku zakładów wytwarzających określone produkty, głównie o charakterze technicznym. Ich rola polega przede wszystkim na zagospodarowaniu trudnych, zanieczyszczonych strumieni odpadów oraz przekształceniu ich w materiały, które mogą znaleźć zastosowanie w mniej wymagających obszarach gospodarki.

Ławki z kartonów po mleku

Szczególnie interesującym kierunkiem rozwoju jest zagospodarowanie odpadów wielomateriałowych, które tradycyjnie stanowiły jedno z największych wyzwań recyklingowych. Wielomateriałowe opakowania, w których sprzedawane są na przykład soki i mleko (tzw. kartony do płynnej żywności), składające się z warstw papieru, polietylenu i aluminium, są trudne do rozdzielenia (w procesie ich recyklingu produktem jest frakcja PolyAl, czyli połączenie polietylenu i aluminium). Alternatywą dla klasycznego recyklingu jest przetwarzanie ich na materiały kompozytowe. Rozwiązania tego typu rozwijane są m.in. w zakładzie zagospodarowującym selektywnie zebrane odpady Lech w Hryniewiczach nieopodal Białegostoku, gdzie zużyte opakowania (wraz z folią polietylenową) poddawane są procesom prasowania i formowania w płyty o relatywnie wysokiej trwałości.

Powstające kompozyty charakteryzują się korzystnymi właściwościami mechanicznymi, odpornością na wilgoć oraz stosunkowo niską masą, co umożliwia ich wykorzystanie w budownictwie, małej architekturze czy wyposażeniu przestrzeni publicznych. Przykładowe zastosowania obejmują płyty konstrukcyjne, elementy ogrodzeń, ławki czy moduły zabudowy technicznej. Co istotne, w tym podejściu nie dąży się do pełnego rozdziału komponentów materiałowych, lecz do ich funkcjonalnego wykorzystania w nowym produkcie, co pozwala ograniczyć koszty i zużycie energii związane z procesem recyklingu. Jest to przykład tzw. recyklingu materiałowego o charakterze kaskadowym, wpisującego się w zasady gospodarki o obiegu zamkniętym.

Kompost i biogaz

Zupełnie odmienną funkcję pełnią instalacje przetwarzające selektywnie zebrane bioodpady. To właśnie w tym segmencie możliwe jest wytwarzanie produktów o znacznie wyższej jakości, takich jak kompost spełniający wymagania nawozowe czy biogaz o wysokiej zawartości metanu. W przypadku „czystego” strumienia bioodpadów procesy kompostowania i fermentacji beztlenowej przebiegają w sposób bardziej kontrolowany niż kiedy przetwarza się odpady w instalacji MBP, a uzyskane produkty charakteryzują się niższym poziomem zanieczyszczeń.

Kompost powstający z selektywnie zbieranych bioodpadów może być stosowany w rolnictwie i ogrodnictwie jako nawóz organiczny, poprawiający strukturę gleby i zwiększający jej zdolność retencji wody. Dziś możemy już mówić o tym, że dzieje się to w Polsce powszechnie.

Z kolei biogaz można wykorzystać do produkcji energii elektrycznej i ciepła w jednostkach kogeneracyjnych lub – po oczyszczeniu – przekształcać w biometan i wtłaczać do sieci gazowej (ewentualnie używać go w transporcie). W tym przypadku mamy do czynienia z pełnowartościowymi produktami rynkowymi, które konkurują z konwencjonalnymi surowcami i nośnikami energii.

Od liniowej do cyrkularnej

Rozdzielenie tych dwóch strumieni technologicznych – MBP dla odpadów zmieszanych oraz instalacji dla odpadów selektywnie zebranych – pozwala lepiej zrozumieć rzeczywisty potencjał produktów powstających w systemie gospodarki odpadami. Instalacje MBP pełnią funkcję stabilizującą i przygotowawczą, często generując produkty o charakterze technicznym. Nie oznacza to jednak w żadnym wypadku, że są to produkty zbędne. WCR w Jarocinie udowadnia, że tak problematyczne odpady, jakimi są popioły z palenisk domowych, mogą zawrócić do gospodarki. Z kolei ŁCR w Marszowie może określać się mianem pełnoprawnego recyklera, odzyskując szkło ze stabilizatu – to o tyle doniosłe zdarzenie, że każdego roku we frakcji podsitowej przepadają setki tysięcy ton tego surowca.

Z kolei instalacje oparte na selektywnej zbiórce (tak działa np. zakład Lech w Hryniewiczach) umożliwiają wytwarzanie produktów wysokiej jakości, spełniających rygorystyczne wymagania rynkowe i środowiskowe.

W efekcie współczesny system gospodarki odpadami ewoluuje w kierunku modelu komplementarnego, w którym różne typy instalacji pełnią uzupełniające się funkcje. Z jednej strony mamy instalacje MBP zagospodarowujące trudny strumień odpadów zmieszanych i produkujące materiały techniczne, z drugiej – wyspecjalizowane instalacje recyklingu i przetwarzania bioodpadów, które dostarczają wysokiej jakości surowców, nawozów i energii. To właśnie współdziałanie tych dwóch segmentów decyduje o skuteczności przechodzenia od gospodarki odpadami do gospodarki zasobami oraz o realnym wdrażaniu zasad gospodarki obiegu zamkniętego.

dr inż. Katarzyna Skrzypczyńska

Sieć Badawcza Łukasiewicz – Instytut Chemii Przemysłowej imienia Profesora Ignacego Mościckiego

Źródła

  1. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/98/WE w sprawie odpadów oraz uchylająca niektóre dyrektywy, zmieniona dyrektywą „Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/851.
  2. Eurostat: Municipal waste statistics. Statistics Explained, https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Municipal_waste_statistics (dostęp: 4.05.2026).
  3. Bilitewski B., Härdtle G., Marek K.: Waste Management. Springer-Verlag. Berlin–Heidelberg 1997.
  4. Tchobanoglous G., Kreith F.: Handbook of Solid Waste Management. McGraw-Hill 2002.
  5. Di Lonardo M.C., Franzese M., Costa G., Gavasci R., Lombardi F.: The application of SRF vs. RDF classification and specifications to the material flows of two mechanical-biological treatment plants of Rome: comparison and implications. „Waste Management” 47B/2016.
  6. Scarlat N., Dallemand J.F., Fahl F.: Biogas: Developments and perspectives in Europe. „Renewable Energy” 129A/2018, s. 457–472
  7. IEA: Outlook for Biogas and Biomethane: Prospects for organic growth. International Energy Agency. Paryż 2020.
  8. Komisja Europejska/Joint Research Centre: Best Available Techniques (BAT) Reference Document for Waste Treatment. Industrial Emissions Directive 2010/75/EU. 2018.
  9. Eggersmann: Polish municipality recycles biowaste using dry fermentation, https://www.eggersmann-recyclingtechnology.com/en/news-events/polish-municipality-recycles-biowaste-using-dry-fermentation/ (dostęp: 4.05.2026).
  10. Tetra Pak, https://www.tetrapak.com/en-pl/sustainability/focus-areas/circularity-and-recycling/recykling-w-polsce (dostęp: 4.05.2026).