Ostatnia wersja projektu ustawy o opakowaniach i odpadach opakowaniowych (UC100) zamieszczona na stronie Rządowego Centrum Legislacji zawiera tekst po zakończeniu konsultacji publicznych. Najwięcej dyskusji wywołują planowane w projekcie regulacje dotyczące wdrożenia rozszerzonej odpowiedzialności producenta (ROP). Nowy projekt ustawy o opakowaniach i odpadach opakowaniowych (UC100) ma, według uzasadnienia projektu, ograniczyć ilość odpadów i wzmocnić gospodarkę obiegu zamkniętego.

W uzasadnieniu projektu czytamy, że aby spełnić wszystkie wymagania dotyczące rozszerzonej odpowiedzialności producenta z rozporządzenia PPWR (Packaging and Packaging Waste Regulation to unijne rozporządzenie 2025/40 z 19 grudnia 2024 r., które kompleksowo reguluje kwestie opakowań w UE i zastępuje dotychczasową dyrektywę 94/62/WE), z uwzględnieniem przepisów dyrektywy 2008/98/WE, musimy pilnie dostosować do tych regulacji przepisy krajowe, w tym przepisy Ustawy z 13 czerwca 2013 r. o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi.

Co poza ROP-em?

Jak zatem się wydaje, najważniejszymi zmianami są planowane wprowadzenie opłaty opakowaniowej oraz regulacje z Rozdziału VII dotyczącego wprost ROP-u.

Warto jednak zwrócić uwagę na fakt, że projekt UC100 zawiera także szereg innych, istotnych regulacji, które budzą o wiele mniej emocji niż ROP, a jednak ich skutki również będą miały duże znaczenie dla funkcjonowania branży odpadowej w Polsce. Przechodząc do opisu tych zmian, należy wskazać, iż dotyczą one w szczególności następujących obszarów:

  • poziomów recyklingu,
  • wyłączenia z systemu kaucyjnego branży HoReCa (z ang. Hotel, Restaurant, Catering/Café), jeśli konsument spożywa napój na miejscu i zostawia butelkę,
  • wyłączenia z systemu kaucyjnego aptek,
  • wyłączenia z obowiązku zbiórki w systemie kaucyjnym opakowań plastikowych i metalowych do 100 ml, za wyjątkiem opakowań na alkohol,
  • wyłączenia z sytemu kaucyjnego napojów kupowanych bezpośrednio przez Siły Zbrojne i Rządową Agencję Rezerw Strategicznych.

Niższe poziomy recyklingu

Na skutek uwag organizacji samorządowych najnowsza treść projektu UC100 przewiduje nowe, niższe poziomy przygotowania do ponownego użycia i recyklingu odpadów komunalnych (przypomnijmy, że w myśl obecnych przepisów gminy powinny zaraportować 55% recyklingu za rok 2025). W art. 197 projektu UC100 przewidziano nowelizację Ustawy z 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach poprzez zmianę treści art. 3b ustawy (w pkt. 5–9) i wprowadzenie następujących poziomów:

  • 50% wagowo – za rok 2025;
  • 52% wagowo – za rok 2026;
  • 54% wagowo – za rok 2027;
  • 56% wagowo – za rok 2028;
  • 58% wagowo – za rok 2029.

Ministerstwo Klimatu i Środowiska uznało więc, że pierwotnie wyznaczone poziomy recyklingu na lata 2025–2029 były niemożliwe do osiągnięcia dla większości samorządów.

Pomimo sukcesu organizacji samorządowych, jakim jest obniżenie wymogu z 55% do 50% za 2025 r., należy pamiętać, że Ministerstwo nie zmienia docelowych założeń wyznaczonych dyrektywami UE. Świadczą o tym chociażby wyśrubowane poziomy selektywnego zbierania niektórych rodzajów opakowań. Wspomnieć tu wystarczy, że poziom 90% selektywnej zbiórki w 2029 r. nadal obowiązuje dla butelek szklanych wielokrotnego użytku o pojemności do półtora litra, butelek jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych na napoje o pojemności do trzech litrów i metalowych pojemników jednorazowego użytku o tej samej pojemności.

Należy jednak również zaznaczyć, że postulaty samorządów w tym zakresie nie zostały spełnione w całości, gdyż w aktualnym tekście projektu brakuje zapisów dotyczących mechanizmu chroniącego gminy przed karami za nieosiągnięcie poziomów w 2025 r.

Ułatwienia dla branży HoReCa

Zgodnie z przepisami dotyczącymi systemu kaucyjnego, funkcjonującymi od 1 października 2025 r., branża HoReCa (czyli hotele, restauracje i kawiarnie) nie pobiera kaucji, jeśli napój jest spożywany w miejscu zakupu. Gastronomia ma za to obowiązek doliczania kaucji do ceny napojów sprzedawanych na wynos. Jeśli klient zamawia napój, a np. kelner otwiera butelkę, przelewa napój do szklanki lub klient spożywa go na miejscu i zostawia opakowanie w restauracji/barze, kaucja nie jest pobierana.

Z kolei każdy punkt handlowy (niezależnie od powierzchni), który sprzedaje napoje w butelkach plastikowych (do 3 l), szklanych (wielokrotnego użytku) i puszkach metalowych (do 1 l), musi pobierać kaucję.

Nowa wersja projektu UC100 przewiduje zmiany w systemie kaucyjnym. Nowe propozycje Ministerstwa Klimatu i Środowiska przewidują możliwość, aby część punktów handlowych nie uczestniczyła w systemie kaucyjnym na takich zasadach jak obecnie.

W artykule 134 projektu ustawy przewidziano rozwiązania, z których wynika, że punkty handlu detalicznego w sektorze HoReCa mogłyby odstąpić od pobrania kaucji za opakowania. Wymagane jest wówczas spełnienie łącznie trzech warunków:

  • opakowanie jest otwierane na terenie obiektu,
  • napój jest spożywany na terenie obiektu,
  • puste opakowanie lub odpad opakowaniowy jest zwracany na terenie obiektu.

Apteki poza systemem kaucyjnym

W artykule 133 ust. 8 projektu UC100 wskazano, że obowiązek uczestniczenia w systemie kaucyjnym w zakresie zwracania kaucji oraz zbierania pustych opakowań i odpadów opakowaniowych nie dotyczy aptek, punktów aptecznych oraz hurtowni farmaceutycznych w rozumieniu Ustawy z 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne.

Ministerstwo proponuje więc, aby z obowiązku uczestniczenia w systemie kaucyjnym były zwolnione apteki, punkty apteczne oraz hurtownie farmaceutyczne. Wejście w życie projektowanych regulacji spowoduje, że apteki nie będą zobowiązane zwracać kaucji ani zbierać pustych opakowań i odpadów opakowaniowych. Nie będą także zobowiązane do zawarcia umowy z operatorem systemu kaucyjnego.

Zmiany dla małych opakowań

Projekt UC100 przewiduje ponadto wyłączenie z systemu kaucyjnego plastikowych opakowań o bardzo małej pojemności (poniżej 100 ml), z wyłączeniem opakowań na napoje alkoholowe. W projekcie wskazano wyłączenie dla: wprowadzających produkty w opakowaniach na napoje stanowiących butelki jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych o pojemności mniejszej niż 0,1 l lub metalowe pojemniki jednorazowego użytku o pojemności mniejszej niż 0,1 l, z wyłączeniem wprowadzającego produkty w opakowaniach na napoje alkoholowe.

Obecnie system obejmuje głównie butelki plastikowe o pojemności do 3 l oraz metalowe puszki o pojemności do 1 l. Poza systemem nadal są m.in. opakowania po produktach mlecznych oraz szklane butelki po alkoholach wysokoprocentowych.

Ministerstwo zapowiada podjęcie rozwiązań dotyczących poszerzenia systemu w 2026 r. Chodzić ma przede wszystkim o szkło jednorazowego użytku: „małpki” i standardowe butelki po wódce czy winie. 

Jednocześnie w UC100 przewiduje się wyłączenie z systemu małych opakowań plastikowych i metalowych poniżej 100 ml. Wynika to m.in. z uwag zgłaszanych przez przedstawicieli operatorów systemu kaucyjnego, którzy wskazują, że z uwagi na niewielki rozmiar występują istotne problemy techniczne ze zbieraniem tych opakowań w maszynach RVM oraz ich kontrolnym liczeniem w prowadzonych przez nich automatycznych centrach liczenia.

Nie będzie żołnierzy przy butelkomatach

W art. 203 UC100 wskazano także kolejne wyłączenia:

  • dla wprowadzających produkty w opakowaniach na napoje nabywanych bezpośrednio przez resort obrony narodowej w rozumieniu art. 2 pkt 30 Ustawy z 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny na użytek własny, a także na użytek wojsk obcych w rozumieniu Ustawy z 23 września 1999 r. o zasadach pobytu wojsk obcych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz zasadach ich przemieszczania się przez to terytorium lub nabywanych bezpośrednio przez te wojska,
  • dla wprowadzającego produkty w opakowaniach na napoje nabywanych bezpośrednio przez Rządową Agencję Rezerw Strategicznych, o której mowa w Ustawie z 17 grudnia 2020 r. o rezerwach strategicznych w związku z tworzeniem, utrzymywaniem, udostępnianiem i likwidacją rezerw strategicznych.

Są to kolejne planowane wyłączenia; jak się wydaje, w tym wypadku uzasadnione potrzebami zgłaszanymi przez objęte wyłączeniem instytucje.

Zmiany na plus

Jak widać, przedstawione powyżej propozycje zmian ustawowych zawartych w projekcie ustawy UC100, które nie dotyczą bezpośrednio ROP-u, mają również duże znaczenie dla sektora odpadowego w Polsce. W szczególności regulacje dotyczące złagodzenia ustawowych poziomów recyklingu w zakresie dopuszczanym przez przepisy unijne są niezwykle ważne dla samorządowych gminnych, które już od dłuższego czasu postulowały przyjęcie takiego rozwiązania. Sygnalizowały, iż osiągnięcie ich już za rok 2025 będzie niezwykle trudne, między innymi ze względu na opóźnienia we wdrożeniu w Polsce systemu ROP. Jest zatem nadzieja, że wejście w życie całego projektu ustawy (w brzmieniu zgodnym z drukiem UC100), czyli w zakresie obejmującym zarówno ROP, jak i opisane powyżej zmiany, pozwoli na wdrożenie w Polsce kompleksowego i efektywnego systemu gospodarki odpadami opakowaniowymi.

Pozytywnie należy również ocenić propozycje zmian ustawowych zawarte w omawianym projekcie ustawy, które dotyczą zmian systemu kaucyjnego – wydają się one racjonalne i uzasadnione w kontekście naszych dotychczasowych doświadczeń.

Sławomir Podgórski

radca prawny, Kancelaria Radców Prawnych M. Hanczakowski, A. Kapera, S. Podgórski