Zostawmy PAYT w czystościówce

W sporze o PAYT, czyli model opłaty „pay as you throw” (po polsku: „płać za tyle, ile wyrzucasz”), nie chodzi już wyłącznie o technologię czy konstrukcję prawną. Chodzi o polityczną gotowość państwa, by dać gminom realne narzędzie do kształtowania systemu odpadowego. Ministerstwo Klimatu i Środowiska jeszcze jesienią 2025 r. przedstawiało projekt nowelizacji tzw. ustawy czystościowej jako próbę zwiększenia skuteczności, przejrzystości i sprawiedliwości systemu oraz dopuszczenia bardziej elastycznego różnicowania opłat. To właśnie tam pierwotnie został zawarty mechanizm pozwalający gminom fakultatywnie stosować system rozliczeń PAYT. Spotkało się to ze sprzeciwem części samorządowców, przez co ostatecznie MKiŚ zdecydowało się usunąć go z projektu nowelizacji.

Tab. 1. Odpady resztkowe na mieszkańca a model opłaty w Luksemburgu

Źródło: IEEP, Pay-As-You-Throw schemes in the Benelux countries (2022), dane dla Luksemburga

Szanse i zagrożenia

Maciej Kiełbus w swoim kwietniowym artykule dla „Przeglądu Komunalnego” (dostępnym też dla czytelników Portalu Komunalnego) trafnie wskazuje, że metoda ilościowa może rodzić poważne ryzyka: wysokie koszty wdrożenia systemu, spory co do sposobu naliczania opłaty, a także pokusę spalania, zakopywania albo podrzucania innym odpadów, których nie chcemy zaliczyć jako wytworzone przez siebie. Nie wynika z tego jednak, że sam instrument należy usunąć z ustawy. Powinniśmy raczej uznać, że trzeba go zaprojektować jako rozwiązanie fakultatywne, obwarowane warunkami technicznymi i osłonowymi, a nie jako model obowiązkowy dla całego kraju.

Obowiązująca ustawa o utrzymaniu czystości i porządku w gminach przewiduje dziś cztery metody naliczania opłaty dla nieruchomości zamieszkałych: według liczby mieszkańców, ilości zużytej przez nich wody, powierzchni lokalu albo po równo dla każdego gospodarstwa domowego. Jednocześnie art. 2a tej samej ustawy już teraz dopuszcza system indywidualnego rozliczania w budynkach wielolokalowych, jeżeli właściciel nieruchomości w uzgodnieniu z gminą zapewni techniczne możliwości identyfikacji odpadów. Spór nie dotyczy więc abstrakcyjnej futurystyki, lecz dalszego rozwinięcia kierunku, który polski ustawodawca częściowo już dopuścił.

Najbardziej wymowny jest jednak kontekst polityczny. W praktyce debata szybko przesunęła się z pytania, jak dobrze zaprojektować taki instrument, na pytanie, jak uniknąć konfliktu z samorządami i mieszkańcami. To właśnie dlatego projekt, który początkowo miał dawać gminom dodatkowe narzędzia do motywowania mieszkańców, stał się przedmiotem ostrożnego wycofywania się z rozwiązań mogących spotkać się z oporem niektórych środowisk.

Głos eksperta

System „pay as you throw” (PAYT) powinien pozostać dostępnym narzędziem dla gmin, które mogą dobrowolnie go wdrażać, aby skuteczniej ograniczać ilość odpadów zmieszanych i wzmacniać selektywną zbiórkę. Warunkiem jego powodzenia jest przejrzysta konstrukcja opłat, łącząca stałą stawkę z częścią zmienną zależną od ilości oddawanych odpadów. Obawy dotyczące wzrostu kosztów czy porzucania odpadów nie uzasadniają rezygnacji z tego instrumentu, lecz wskazują na potrzebę jego właściwego zaprojektowania i uzupełnienia o środki kontrolne oraz edukacyjne.

Piotr Barczak

członek rady programowej European Environmental Bureau

Robi to Polska…

Tymczasem Polska ma już własne przykłady rozwiązań działających zgodnie z logiką „płać za tyle, ile wyrzucasz”. W Ciechanowie wdrożono System Indywidualnej Segregacji Odpadów, oparty na identyfikacji worków kodami QR, kontroli dostępu i monitorowaniu strumienia odpadów w zabudowie wielorodzinnej. Miasto najpierw uruchomiło pilotaż obejmujący 336 gospodarstw domowych, a następnie rozszerzyło system na kolejne lokalizacje; w 2023 r. z nowego SISO korzystało 351 gospodarstw domowych i 22 lokale użytkowe. Ratusz wskazywał przy tym na korzyści nie tylko środowiskowe, lecz także logistyczne i kosztowe, podkreślając utrzymanie jednej z najniższych w kraju opłat za odbiór odpadów.

Jeszcze ciekawszy jest przykład Leska. Oficjalna strona gminy potwierdza skalę inwestycji: 6 mln zł na elektroniczne wiaty do segregacji odpadów, w tym 5,7 mln zł dofinansowania ze środków rządowych. Niewiele później urzędnicy informowali, że w elektronicznych wiatach udało się zebrać selektywnie 69% domowych odpadów, udział odpadów zmieszanych w analizowanych blokach spadł do przedziału 23–30%, a gmina szacowała oszczędności przy zagospodarowaniu odpadów nawet na 100 tys. zł rocznie. Nie oznacza to, że powinniśmy wprowadzić centralny nakaz zakupu takich instalacji. Jest to jednak mocny argument przeciw ustawowemu zamykaniu drogi tym gminom, które chcą powiązać opłatę z rzeczywistym segregowaniem odpadów przez mieszkańców.

Czy jesteśmy gotowi na PAYT?

…robi to Europa

Dane zagraniczne potwierdzają ten wniosek. Europejska Agencja Środowiska wskazuje, że PAYT jest stosowany w 20 państwach członkowskich Unii Europejskiej, a państwa o najwyższych poziomach recyklingu łączą takie instrumenty z wygodną zbiórką bioodpadów oraz restrykcjami wobec składowania. Z kolei analiza krajów Beneluksu pokazuje, że w Luksemburgu gminy bez odrębnej biozbiórki i bez bodźca ilościowego wytwarzały średnio 233,8 kg odpadów resztkowych na mieszkańca rocznie. Gminy z osobną zbiórką bioodpadów, ale bez PAYT, osiągały 208,1 kg. Najlepszy wynik – 175,6 kg na mieszkańca rocznie – osiągnęły gminy z selektywną zbiórką bio i opłatą zależną od ilości oddanych odpadów. W tym samym opracowaniu wskazano też, że 15 gmin stosujących zharmonizowany system wagowy ograniczyło ilość wytwarzanych odpadów resztkowych o 50% w ciągu dwóch lat.

Jeszcze bardziej imponujące są wyniki z włoskiej Ferrary. Badanie opublikowane w 2024 r. wykazało, że po wprowadzeniu taryfy PAYT udział recyklingu wzrósł tam o 40 punktów procentowych, a całkowita masa odpadów na mieszkańca spadła o 30%. To bardzo istotne, bo Ferrara nie była gminą o modelowo wysokim poziomie selektywnej zbiórki jeszcze przed reformą. PAYT okazał się więc w tym przypadku wyjątkowo skutecznym mechanizmem.

Tab. 2. Koszty mieszkańców i ryzyko porzucania odpadów – syntetyczne wnioski ze źródeł

Czy mieszkańcy zapłacą więcej?

Najczęściej powtarzany kontrargument przeciwników PAYT brzmi: mieszkaniec zapłaci więcej. To jednak zbyt daleko idące uproszczenie. PAYT nie jest dodatkowym podatkiem, lecz nowym mechanizmem podziału kosztów w systemie. Dla gospodarstw domowych wytwarzających mało odpadów resztkowych i poprawnie segregujących frakcje selektywne może on oznaczać mniejsze wydatki. Wyższy rachunek pojawia się przede wszystkim tam, gdzie wytwarzanych jest dużo odpadów zmieszanych. Właśnie dlatego poprawnie zaprojektowany model powinien zawierać część stałą i część zmienną, a także osłony dla gospodarstw wrażliwych, rodzin wielodzietnych i osób o niskich dochodach.

Równie ważny jest zarzut, że PAYT zwiększa ryzyko porzucania odpadów. Tego ryzyka nie należy lekceważyć, ale nie wolno go też traktować jako pewnik. Amerykańska Agencja Ochrony Środowiska wskazuje, że w większości społeczności stosujących PAYT podobne obawy nie potwierdziły się; zwłaszcza tam, gdzie równolegle działały wygodny system zbiórki bioodpadów, punkty selektywnego zbierania odpadów komunalnych oraz dobrze zorganizowana kontrola. Podobny wniosek płynie z analizy krajów Beneluksu: zjawisko „ucieczki” z odpadami do gmin bez systemu PAYT występuje, ale jego skala jest niewielka wobec łącznego efektu środowiskowego.

Odpady z kodem QR

Rezygnacja z dobrowolnego PAYT to błąd

Właśnie dlatego błędem byłoby dziś wykreślenie PAYT z projektu ustawy czystościowej. Znacznie rozsądniejsze byłoby pozostawienie gminom tego instrumentu jako rozwiązania dobrowolnego, z ustawowym minimum bezpieczeństwa: obowiązkową częścią stałą opłaty, darmowym lub bardzo tanim oddawaniem frakcji selektywnych, realnym dostępem do PSZOK-ów, kontrolą podrzucania odpadów, jasnym rozliczeniem danych i ochroną odbiorców wrażliwych. Gmina, która chce pozostać przy klasycznym modelu, mogłaby to zrobić. Ale taka, która jest gotowa wdrożyć model bardziej sprawiedliwy kosztowo i bardziej motywujący do ochrony środowiska, nie byłaby blokowana przez strach przed politycznym konfliktem.

Nie PAYT jest więc problemem; problemem jest legislacyjna kapitulacja wobec presji niektórych samorządów. Ciechanów i Lesko pokazują, że w Polsce istnieją już narzędzia organizacyjne i techniczne pozwalające testować bardziej indywidualny model rozliczeń. Europa udowadnia z kolei, że tam, gdzie opłata jest powiązana z ilością frakcji resztkowej, efekty środowiskowe są łatwo mierzalne. Jeżeli z całej tej debaty pozostanie tylko teza, że „Polska nie jest gotowa na PAYT”, będzie to raczej wygodna wymówka niż uczciwa diagnoza.

Konrad Nowakowski

ekspert ds. opakowań i środowiska

Źródła

1. U.S. Environmental Protection Agency: General Public Fact Sheet | Pay-As-You-Throw, https://archive.epa.gov/wastes/conserve/tools/payt/web/html/public.html (dostęp: 26.04.2026).
2. Massachusetts Department of Environmental Protection: PAYT in Massachusetts Fast Facts, PAYT Basics for Municipalities, https://www.mass.gov/lists/pay-as-you-throw-payt (dostęp: 26.04.2026).
3. Institute for European Environmental Policy/Eunomia: Pay-As-You-Throw schemes in the Benelux countries, https://ieep.eu/wp-content/uploads/2022/12/BE-NL-LU-PAYT-final.pdf (dostęp: 26.04.2026).
4. U.S. Environmental Protection Agency: Illegal Diversion | Pay-As-You-Throw, https://archive.epa.gov/wastes/conserve/tools/payt/web/html/top8.html (dostęp: 26.04.2026).

5 Obwieszczenie Marszałka Sejmu RP z 21 maja 2025 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (DzU z 2025 r. poz. 733).

6. Ministerstwo Klimatu i Środowiska: Projekt ustawy o zmianie ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach opublikowany w RCL. Informacja o celach projektu UD252 i proponowanych zmianach, https://www.gov.pl/web/klimat/projekt (dostęp: 26.04.2026).
7. Kiełbus M.: Czy jesteśmy gotowi na PAYT? PortalKomunalny.pl, 9.04.2026, https://portalkomunalny.pl/payt-czy-jestesmy-gotowi-598980/ (dostęp: 26.04.2026).
8. Urząd Miasta Ciechanów: System weryfikacji segregowania odpadów w zabudowie wielorodzinnej – rusza pilotaż, 2.05.2019, https://www.umciechanow.pl/main/aktualnosci/System-weryfikacji-segregowania-odpadow-w-zabudowie-wielorodzinnej-rusza-pilotaz/idn%3A6035 (dostęp: 26.04.2026).
9. Urząd Miasta Ciechanów: Ciechanów rozwija nowoczesny system gospodarki odpadami, 23.01.2023, https://www.umciechanow.pl/main/aktualnosci/Ciechanow-rozwija-nowoczesny-system-gospodarki-odpadami/idn%3A7449 (dostęp: 26.04.2026).
10. Urząd Miasta i Gminy Lesko: Poprawa efektywności systemu selektywnej zbiórki odpadów w gminie Lesko poprzez montaż elektronicznych wiat do segregacji, 18.10.2023, https://www.lesko.pl/aktywna-gmina/inwestycje/polski-lad/poprawa-efektywnosci-systemu-selektywnej-zbiorki-odpadow-w-gminie-lesko-poprzez-montaz-elektronicznych-wiat-do-segregacji/, (dostęp: 26.04.2026).
11. Paczek K.: Odpady z kodem QR, https://portalkomunalny.pl/plus/artykul/odpady-z-kodem-qr/, (dostęp: 26.04.2026).
12. European Environment Agency: Economic instruments and separate collection systems — key strategies to increase recycling, https://www.eea.europa.eu/publications/economic-instruments-and-separate-collection/folder_contents (dostęp: 26.04.2026).
13. Rizzo L., Secomandi R.: Pay as You Throw Threshold Tariff: Evidence on the Incentive to Recycle. „Journal of Economic Analysis & Policy” 2024, https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/bejeap-2022-0448/html (dostęp: 26.04.2026).

Wszystkie artykuły z miesięcznika “Energia i Recykling” publikujemy w otwartym dostępie!