Finanse JST: Samorządy chcą gwarancji wzrostu co najmniej o inflację

Zapowiadana na 24 czerwca debata w Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego nie odbyła się – strona samorządowa otrzymała obszerną analizę resortu dopiero podczas posiedzenia.

Reforma miała ustabilizować dochody JST

Obowiązująca od 2025 r. ustawa o dochodach jednostek samorządu terytorialnego zmieniła podstawy finansowania samorządów. Dochody z PIT i CIT są obecnie ustalane na podstawie dochodów podatników zamieszkałych lub prowadzących działalność na terenie danej jednostki, a subwencja ogólna ma przede wszystkim uzupełniać dochody podatkowe. Reforma miała zwiększyć przewidywalność finansowania, ograniczyć wpływ zmian podatkowych wprowadzanych na szczeblu centralnym oraz odejść od uznaniowych transferów przekazywanych JST pod koniec roku.

Pierwszą kompleksową ocenę działania nowych przepisów Ministerstwo Finansów przedstawiło 24 czerwca podczas specjalnego posiedzenia Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego. Analiza objęła wszystkie jednostki samorządu terytorialnego i została przygotowana z wykorzystaniem danych resortu oraz sprawozdań budżetowych JST. Dokument liczy 75 stron i zawiera zarówno ocenę dotychczasowych skutków reformy, jak i propozycje zmian w mechanizmach ustalania potrzeb finansowych.

Samorządy nie chciały dyskutować bez analizy dokumentu

Zapowiadana dyskusja nad funkcjonowaniem ustawy nie doszła jednak do skutku. Strona samorządowa wskazała, że od miesięcy zabiegała o udział w przygotowaniach do ewaluacji, natomiast pełny materiał otrzymała dopiero w dniu posiedzenia. W tej sytuacji przedstawiciele JST uznali, że odnoszenie się do danych i propozycji Ministerstwa Finansów bez ich wcześniejszej weryfikacji byłoby nieuzasadnione. 

Stanowisko samorządów komentowali po posiedzeniu Mieczysław Kieca, prezydent Wodzisławia Śląskiego i współprzewodniczący Komisji Wspólnej ze strony samorządowej, oraz Krzysztof Kosiński, prezydent Ciechanowa i wiceprezes Związku Miast Polskich. Podkreślali, że ustawa jest rozwiązaniem potrzebnym, ale wymaga pilnych korekt przygotowanych na podstawie szczegółowych danych dotyczących różnych kategorii JST.

Ministerstwo: 53,3 mld zł więcej w latach 2025–2026

Według analizy Ministerstwa Finansów łączny efekt reformy w latach 2025–2026 wynosi 53,3 mld zł w porównaniu z dochodami, jakie samorządy uzyskałyby w poprzednim systemie. W 2025 r. różnica miała wynieść 24,8 mld zł, a w 2026 r. – 28,5 mld zł. Resort szacuje, że dochody JST z PIT, CIT, subwencji oraz pozostałych uwzględnionych źródeł wyniosą w 2026 r. łącznie 275 mld zł.

MF wskazuje również na poprawę wyników budżetowych. Łączny wynik bieżący JST wzrósł z 17,1 mld zł w 2023 r. do 39,3 mld zł w 2025 r. Z kolei w pierwszym kwartale 2026 r. wynik budżetowy sektora samorządowego wyniósł 44,7 mld zł, a wynik bieżący 47,5 mld zł. Zdaniem resortu oznacza to poprawę płynności oraz większe możliwości finansowania inwestycji i obsługi zadłużenia.

Jednocześnie także ministerialna analiza wskazuje na problemy związane ze zmiennością danych statystycznych wykorzystywanych w algorytmach. Znaczne zmiany poszczególnych wskaźników mogą prowadzić do obniżenia naliczonych dochodów lub ograniczenia ich wzrostu w kolejnym roku. Resort uznał jakość i stabilność danych za jedno z głównych wyzwań nowego mechanizmu wyrównawczego.

Globalny wzrost nie oznacza poprawy w każdej jednostce

Strona samorządowa zwraca uwagę, że pozytywny wynik całego sektora nie przesądza o sytuacji poszczególnych miast, gmin, powiatów i województw. Jak wskazywano po posiedzeniu Komisji Wspólnej, część JST ma w 2026 r. dochody niższe niż rok wcześniej, podczas gdy w innych jednostkach wzrost sięga około 25 proc. Samorządowcy oczekują wyjaśnienia przyczyn tak dużych różnic oraz udostępnienia danych umożliwiających samodzielne zweryfikowanie wyliczeń. 

Wśród najważniejszych postulatów znalazło się zwiększenie przejrzystości algorytmów, korekta sposobu określania potrzeb wydatkowych oraz zagwarantowanie, że dochody JST będą rosły co najmniej w tempie inflacji. Przedstawiciele samorządów podkreślają, że system powinien uwzględniać nie tylko nominalny wzrost wpływów, ale również rosnące koszty wynagrodzeń, energii, oświaty, transportu i innych usług publicznych. 

Podobne wnioski znalazły się w raporcie Związku Miast Polskich opublikowanym przed posiedzeniem Komisji. Eksperci ZMP wskazują, że ocena reformy nie może ograniczać się do sumy dochodów, ponieważ o rzeczywistej kondycji JST decyduje relacja wpływów do kosztów wykonywania zadań. Rekomendują m.in. aktualizację wag stosowanych w algorytmach, publikowanie pełnych danych źródłowych, uwzględnienie specyfiki miast na prawach powiatu oraz wprowadzenie mechanizmu chroniącego dochody przed spadkiem poniżej poziomu inflacji.

Pierwsze stanowisko 1 lipca, zmiany możliwe od 2027 r.

Strona samorządowa zapowiedziała, że pierwsze uwagi do materiału Ministerstwa Finansów przedstawi podczas kolejnego posiedzenia Komisji Wspólnej, planowanego na 1 lipca. Tygodniowy termin ma wystarczyć na sformułowanie głównych postulatów, ale nie na pełną weryfikację wszystkich danych źródłowych. Dlatego lipcowe spotkanie ma być początkiem dalszych prac, również w mniejszych zespołach roboczych. Celem strony samorządowej jest przygotowanie zmian legislacyjnych na tyle szybko, aby skorygowane przepisy mogły obowiązywać od 1 stycznia 2027 r. Ostateczny zakres nowelizacji będzie zależał od wyników dalszych analiz oraz uzgodnień między Ministerstwem Finansów i organizacjami reprezentującymi poszczególne kategorie JST.