Recyklingowe ogrody

Od wiosny do jesieni w Europie można podziwiać wiele festiwali związanych z ogrodami i architekturą krajobrazu, jednak niełatwo trafić na takie, które zawierałyby w swej symbolice treści związane z ochroną środowiska i jednocześnie miałyby na celu podnoszenie świadomości ekologicznej w sferze gospodarki odpadami. Takie ogrody można było w tym roku oglądać w portugalskim mieście Ponte de Lima podczas III Międzynarodowego Festiwalu Ogrodów. Jego koordynatorem są władze miasta, a prezentowanych jest na nim dwanaście ogrodów, które wybierane są w ramach konkursu. Do nadsyłania swoich propozycji zaproszono zarówno osoby indywidualne, jak i różne organizacje z kraju i zagranicy. Międzynarodowy charakter Festiwalu podkreśla także fakt, że po jego zakończeniu niektóre ogrody są przenoszone w inne miejsca. I tak ogród „Ogień”, zaprezentowany w czasie edycji z 2005 r., zawędrował aż do Austrii, a „eksponaty” z 2006 r. zostały przeniesione m.in. do Vigo w Hiszpanii.

Tutaj był dom…

Organizacja konkursu

Aby zaprojektowany ogród mógł zostać zaprezentowany na festiwalu, trzeba było nie tylko stanąć w szranki z innymi projektami, ale także przejść kwalifikacje. Nad wyborem projektów czuwała Kapituła Konkursu, składająca się ze specjalistów z różnych dziedzin nauk, m.in. architektury krajobrazu, ogrodnictwa i sztuk pięknych. Wybrano najciekawsze interpretacje zadanego tematu, uwzględniające takie aspekty jak kreatywność, oryginalność, praktyczność, koszty, utrzymanie, innowacyjność, zastosowanie najnowszych technologii, elementy edukacyjne. Założono, że gdyby do konkursu wpłynęło mniej niż dwanaście projektów spełniających oczekiwania kapituły, pierwszeństwo mają ogrody z poprzednich edycji. Takie restrykcyjne podejście wynika z tego, że organizatorom zależy na utrzymaniu wysokiego poziomu Festiwalu. Okazało się jednak, że wartość nadesłanych prac była odpowiednia. Przy czym jedna z nich zawsze jest prezentowana ponownie, po wyborze przez zwiedzających w drodze głosowania. Wykonanie każdego z ogrodów może być dofinansowane w kwocie do 10 tys. euro. Organizatorzy korzystają ze sponsoringu i prowadzą szeroką kampanię marketingową. Festiwal ma własną stronę internetową (www.festivaldejardins.cm-pontedelima.pt), rozwinięta jest współpraca z mediami, wydawane są własne publikacje, np. przewodnik po ogrodach, w którym można m.in. znaleźć szczegółowe informacje o zastosowanych roślinach czy też treściach, jakie prezentuje ogród.

Temat tegorocznych ogrodów, dotyczący odpadów, jest odniesieniem do problemu całego świata – zarówno w ujęciu globalnym, lokalnym, jak i indywidualnym. Tutaj został on przedstawiony w bardzo niekonwencjonalnej formie. Jako że festiwal odwiedzają osoby w różnym wieku – czy to samodzielnie czy z wycieczką – odbiorcą informacji płynących z ogrodów jest „producent odpadów” – człowiek, który kupuje produkty i podejmuje decyzje, co dalej zrobić z opakowaniem. I albo traktuje on opakowania jako użytecznie, „produkując” surowce do recyklingu albo wytwarza odpady, które wędrują na zbiorcze wysypisko śmieci, zabierające nie tylko przestrzeń, ale i dalsze możliwości wykorzystania odpadów. Festiwalowe ogrody są jak lustra, które wyzwalają naturalną potrzebę przyjrzenia się własnym postawom wobec odpadowego problemu i ich zweryfikowaniu. Prowokują pytania i jednocześnie dają odpowiedzi. Każdy, niezależnie od sposobu postrzegania świata, przebywając w miejscu nacechowanym tak silną symboliką, znajduje treści, które są dla niego bardziej lub mniej czytelne. Mocnym akcentem piętnującym odwracanie się od problemu odpadów jest strusi ogród, w którym każdy może schować głowę w piasek tak, jak to robią właśnie te ptaki. W tym ogrodzie wszyscy kryją głowę w piasku, nie chcąc widzieć trujących roślin, symbolizujących niebezpieczne odpady. Ogrody tegorocznego Festiwalu wyrażały także potrzeby estetyczne człowieka, wprowadzały w nierealny świat, choćby jak „Ogród Marzeń” czy bardziej kulturowy, związany z funkcją i trwałością ludzkich tworów, np. przedmiotów domowego użytku, które można było znaleźć w ogrodzie „Tutaj był dom”.

Człowiek, który sadził drzewa Zaprojektowany ogród zainspirowany jest dwoma historiami. Pierwsza odnosi się do opowiadania Jeana Giono „Człowiek, który sadził drzewa”, która podkreśla odpowiedzialnosć człowieka w stosunku do natury. Fikcyny bohater opowiadania o„ ziemi odartej ze wszystkiego” żelaznym prętem wykopywał dziury, w które wkładał żołędzie i tym sposobem nagie wzgórza pokryły się lasem. Druga historia, którą „opawiada” ogród ma związek z działalnością Emanuela Rollanda z Breton, zajmującego się ogrodami dla dzieci, w których m.in. do sadzenia roślin zamist doniczek wykorzystywał plastikowe butelki. Zastosowane rośliny: Betula pendula, Fagus sylvatica, Fagus sylvatica Atropurpurea, Felicia bergeriana, Festuca ovina glauca, Ophiopogon planiscapus ‘Nigrescens’,Phyllostachys vivax ‘Aureocaulis’, Quercus ilex, Quercus robur, trawa, Santolina chamaecyparissus Strusi ogród Odwrócone do góry nogami drzewa oraz rzeźby strusi z głowami w piasku symbolizują unikanie odpowiedzialności za problem odpadów. W tym przypadku chodzi o zwrócenie uwagi na odpady niebezpieczne. W czerwonych skrzynkach ze znakiem „niebezpieczne” posadzono rącznik pospolity, roślinę posiadającą trujące związki. Dodatkowo w ogrodzie można znaleźć miejsce przygotowane dla człowieka, gdzie każdy ze zwiedzających również może schować głowę w piasek. Zastosowane rośliny: Ricinus communis Moje marzenie Co roku w drodze głosowania zwiedzający wybierają ogród, który ma się pojawić w następnej edycji festiwalu. W br. ponownie można było obejrzeć ogród „Moje marzenie”. Nawiązuje on do zabaw dzieci nad rzeką Limą. Ma pobudzać wyobraźnię i przywoływać wspomnienia. Trawiasta ścieżka zaprasza do chodzenia boso, wiedzie pomiędzy bezlistnymi drzewami, na których wiszą różnej wielkości niebieskie huśtawki. Na końcu znajduje się papierowa łódź „puszczona na rzece z kwiatów”. Zastosowane rośliny: Petunia, Tagetes patula, trawa Ogród recyklingu Znajduje się tutaj dwanaście konstrukcji różnych rozmiarów, zrobionych z drucianej siatki, które symbolizują punkty zbiórki odpadów. Umieszczone są w nich karton, plastik i szkło. Przy każdej konstrukcji zrobiono doły, które oznaczają przestrzeń, jaką zabierają produkowane przez ludzi odpady. Ogród ma pokazać, że tam, gdzie pojawia się „nowoczesne” społeczeństwo zbierające i segregujące śmieci, odzyskuje się jednocześnie zabieraną przez odpady przestrzeń, która z kolei może być obsadzona roślinami. Ideą założenia jest zwrócenie uwagi na segregację odpadów i zmianę przyzwyczajeń konsumenckich. Zastosowane rośliny: Gazania, Juniperus squamata ‘Blue Carpet’, Lavandula angustifolia, trawa Metamorfoza Ogród Metamorfoza jest metaforą ewolucji odpadów i początków życia. Jest wizją transformacji surowców do „żywego” kompostu (podłoża). Zwiedzający ma odpowiedzieć sobie na pytanie, gdzie wędrują odpady i jak są przekształcane? Przechadzając się w głąb ogrodu, widzimy trzy konstrukcje w różnych rozmiarach, wypełnione surowcami – odpadami, którym towarzyszą rosliny. Gdy wracamy widok jest zupełnie inny – odpady i ich nieprzyjemny surowy widok znika, widzimy całkowite przetworzenie przestrzeni, gdzie dominuje roślinność. Dla wzmocnienia siły wyrazu zastosowano aromatyczne i jadalne rośliny, które mają stymulować zmysły odwiedzającyh ogród. Zastosowane rośliny: Allium fistulosum, Capsicum sp, Eriocephalus africanus, Gazania glauca, Helichrysum italicum, Juncus effuses, Lavandula pedunculata, Lavandula dentate, Lavandula stoechas, Lavandula viridis, Origanum vulgare ‘Aureum’, Physalis peruviana, Trawa, Salvia officinalis, Santolina chamaecyparissus, Thymus camphorates, Thymus citriodorus, Thymus vulgaris Tutaj był dom… Spotykamy tu różne propozycje nadania niepotrzebnym przedmiotom nowego znaczenia. Rzeczy, które traktowane były jako złom czy odpad, zostały wkomponowane na planie domu w przestrzeń. Tworzą one systemy znaków, które ozdabiają dom, przywołując wyobrażenie o pierwotnym życiu miejsca. Odwiedza się je, korzystając z metalowej ścieżki, która zaprasza do wejścia na pokoje z zapomnianymi obiektami zawieszonymi w przestrzeni i „w czasie”. Do pokoi wdarła się także roślinność – łąka, a ogród wokół domu jest zdziczały, można w nim także spotkać zniszczone doniczki. To założenie dla każdego może nieść inne treści, autorom chodziło o stworzenie miejsca, które każdy będzie odczytywał subiektywnie, zależnie od osobistego i kulturowego kontekstu. Zastosowane rośliny: Felicia bergerian, trawa, Viola Kartonowy ogród Ten ogród przystosowany jest do tego, aby zaprezentować proces recyklingu papieru oraz wskazać potrzebę redukcji konsumpcji drewna. Odpad jest tylko odpadem, kiedy nic się z nim nie robi. Kiedy zostaje ponownie użyty staje się już surowcem lub zasobem wykorzystywanym w codziennym życiu nowoczesnego i rozwiniętego społeczeństwa. Celem ogrodu jest uświadomienie odwiedzającym o znaczenia i możliwości recyklingowego papieru. Zastosowane rośliny: Acorus variegata, Arbutus unedo, Calluna vulgaris, Carex buchananii, Castanea sativa, Corylus avellana, Crataegus monogyna, Cyperus papyrus, Cytisus scoparius, Cytisus striatus, Erica arborea, Erica australis, Erica cinerea, Eucalyptus ficifolia, Festuca glauca, Festuca scoparia, Hedera helix ‘Variegata’, Ilex aquifolium, Pennisetum alopecuroides, Pinus pinaster, Pinus pinea, Polygonum spp, Quercus pyrenaica, Quercus robur, Ruscus aculeatus, Viburnum tinus, Vinca minor. Rośliny a recykling W tym ogrodzie rośliny oczyszczają z zanieczyszczeń – filtrują chemiczne substancje i są odporne na zanieczyszczenia. Znajduje się tutaj pawilon, który jest symbolem „oczyszczających roślin”. Pawilon dzieli ogród na dwie części, po jego jednej stronie znajdują się rośliny oczyszczające powietrze, po drugiej glebę. Zastosowane rośliny: Agropyrum rethink, Chrysanthemum, Chlorophytum, Cyperus diffusus, Helianthus annuus, Nicotiana alata, Sinapis arvensis

Na terenie, na którym odbywał się Festiwal znajdują się także trzy interesujące labirynty nazwane Labiryntami Wiedzy, Mądrości i Ariadny. Ich celem jest wskazanie symbolicznych połączeń pomiędzy poszczególnymi ogrodami, odwołującymi się do wiedzy, mądrości, inteligencji, zrozumienia, nowości i tworzenia.

W Labiryncie Wiedzy znajduje się wieża widokowa, z której można podziwiać panoramę wszystkich prezentowanych ogrodów. I to tutaj zdobywało się wiedzę, która pozwalała odczytać przesłanie ukryte we wszystkich przestrzeniach Festiwalu. Labirynt Ariadny przenosił natomiast do świata dawnych, greckich mitów i oscylował wokół legendy o Minotaurze. Labirynt Mądrości miał za zadanie zastanowić nad informacjami, jakie pozostały w naszych głowach po odwiedzeniu dwunastu ogrodów. Czy odszukanie właściwej ścieżki pozwoli na odnalezienie szczęścia? Czy może raczej okaże się udręką rzeczywistości, którą sami się otaczamy?

Opracowano na podstawie materiałów otrzymanych od Municipio de Ponte de Lima