Gospodarka obiegu zamkniętego to podejście, które zakłada jak najdłuższe utrzymanie wartości surowców, produktów i energii w obiegu. Dla samorządów oznacza to przejście z systemu „wytwórz – zużyj – wyrzuć” na model, w którym odpady stają się zasobem. To wyzwanie strategiczne, organizacyjne i finansowe, ale też szansa na ograniczenie kosztów środowiskowych i społecznych.

Podstawą wdrażania GOZ-u na poziomie gmin jest hierarchia postępowania z odpadami: zapobieganie powstawaniu odpadów, ponowne użycie, recykling, odzysk (w tym energii) oraz unieszkodliwianie. Oznacza to, że samorządy powinny przede wszystkim dążyć do minimalizacji ilości wytwarzanych odpadów i rozwoju systemów selektywnej zbiórki.

Problematyczne odpady resztkowe

W 2024 r. w Polsce do instalacji termicznego przekształcania odpadów z odzyskiem energii trafiło ok. 21,9% odpadów komunalnych (ok. 3,1 mln ton), podczas gdy selektywnie zebrano i poddano recyklingowi tylko 18,3%, a aż 30,1% trafiło na składowiska. Dane te pokazują, że mimo postępu w segregacji odpady resztkowe nadal stanowią istotny problem.

Nawet najbardziej zaawansowane systemy segregacji nie eliminują całkowicie frakcji nienadających się do recyklingu. Stąd rośnie znaczenie instalacji termicznego przekształcania odpadów. Choć spalanie nie jest działaniem cyrkularnym – prowadzi do nieodwracalnej utraty części surowców – to zajmuje wyższe miejsce w hierarchii niż składowanie i pełni funkcję uzupełniającą w systemie gospodarki odpadami.

Nowoczesne spalarnie pozwalają ograniczyć ilość odpadów składowanych, zmniejszają emisje metanu i zanieczyszczeń, a jednocześnie odzyskują energię w postaci ciepła i prądu. Wspierają tym samym lokalne systemy ciepłownicze i transformację energetyczną miast.

Jak domknąć bilans?

Zważywszy na określone w dyrektywie w sprawie odpadów docelowe poziomy recyklingu dla odpadów komunalnych – 65% w roku 2035 – przy jednoczesnym ograniczeniu składowania do 10%, powstaje przestrzeń na „domknięcie” bilansu do 100% poprzez instalacje termicznego przekształcania. Przetwarzanie to powinno jednak odbywać się bez narażania zdrowia ludzi i bez szkody dla środowiska, przy wysokiej efektywności energetycznej – co również dopuszcza wspomniana dyrektywa.

Dla samorządów kluczowe jest zachowanie równowagi między inwestowaniem w gospodarkę cyrkularną a utrzymaniem infrastruktury do przetwarzania odpadów resztkowych. Spalarnie mogą być elementem tego systemu, ale nie mogą zastępować działań ograniczających ilość odpadów u źródła.

Budowanie lokalnej gospodarki obiegu zamkniętego wymaga edukacji mieszkańców, rozwoju punktów ponownego użycia, wsparcia przedsiębiorców w ekoprojektowaniu oraz współpracy międzysektorowej. Samorządy, które stają się liderami zielonej transformacji, osiągają to nie przez spalanie, lecz przez zamykanie obiegu surowców.

dr hab. Ewelina Szczech-Pietkiewicz

Agnieszka Stangreciak

Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy

Niniejszy materiał powstał w ramach realizacji projektu pn. „Kampania informacyjno-edukacyjna dotycząca gospodarki odpadami, w kierunku Gospodarki o Obiegu Zamkniętym (GOZ)”, dofinansowanego ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Za jego treść odpowiada wyłącznie IOŚ-PIB.