Iluzja reformy i utrwalanie wad systemu. Stanowisko ZMP wobec nowelizacji UD48

Trwa samorządowo debata nad nowelizacją projektu UD48. Podczas gdy gminy wiejskie, reprezentowane przez ZGWRP, alarmują przede wszystkim o ryzyku bezpośrednich represji finansowych i paraliżu operacyjnego mniejszych jednostek, Związek Miast Polskich (ZMP) wskazuje na głębszy, systemowy problem: fasadowość proponowanych zmian. Dla liderów miejskich nowelizacja nie jest krokiem ku naprawie, lecz niebezpieczną iluzją, która ignoruje wypracowywane latami postulaty środowiska samorządowego. Główna teza ZMP, sformułowana m.in. podczas posiedzenia w Pucku 9 lutego 2026 roku, jest jednoznaczna: projekt UD48 nie rozwiązuje kryzysu sektora wodociągowo-kanalizacyjnego, lecz „betonuje” niewydolny model nadzoru centralnego, sprowadzając samorządność do roli petenta.

Pozorność zmian. Dlaczego UD48 nie realizuje postulatów samorządowych?

Mimo zapowiedzi odejścia od centralizacji, merytoryczna ocena projektu UD48 jest z punktu widzenia legislacji samorządowej druzgocąca. Proponowane zmiany mają charakter wyłącznie pozorny, ponieważ kluczowe kompetencje Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie pozostają w praktyce nienaruszone. Rozdzielenie ról między organy wykonawcze gmin a regulatora centralnego jest w obecnym kształcie jedynie biurokratycznym objazdem – Wody Polskie zachowują de facto prawo weta, co czyni z nowej procedury narzędzie bezużyteczne dla odzyskania realnej podmiotowości przez JST.

ZMP formułuje trzy kluczowe zarzuty, wskazujące na regres strategiczny projektu:

• Brak realnego uwzględnienia uwarunkowań lokalnych – Centralny regulator, działając w oderwaniu od lokalnej specyfiki kosztowej i inwestycyjnej poszczególnych miast, stosuje ujednolicone matryce, które nie przystają do rzeczywistości ekonomicznej konkretnych aglomeracji.
• Drastyczne ograniczenie samodzielności JST – Projekt uderza w konstytucyjną zasadę pomocniczości (subsydiarności). Zamiast przywrócić gminom władztwo taryfowe, nowelizacja utrwala model, w którym wspólnota lokalna traci wpływ na kształtowanie cen usług publicznych, za które ponosi pełną odpowiedzialność.
• Asymetria odpowiedzialności jako wada systemowa – Projekt wprowadza rażącą dysproporcję: gminy i przedsiębiorstwa zostają obłożone twardym, 60-dniowym rygorem na złożenie wniosku pod groźbą dotkliwych kar, podczas gdy 45-dniowy termin dla regulatora na uzgodnienie taryfy pozostaje de facto bezsankcyjny. To jaskrawy przykład braku partnerstwa i utrwalania wad obecnego modelu.

Zagrożenie dla stabilności finansowej przedsiębiorstw wod-kan

Przewlekłość procedur taryfowych to mechanizm, który bezpośrednio uderza w płynność finansową operatorów miejskich. Opóźnienie w zatwierdzaniu taryf względem rosnących kosztów energii, płac i materiałów – generuje lukę finansową, która staje się dla miast pułapką. Prowadzi to do wystąpienia zjawiska określanego jako paradoks fiskalny: państwo oczekuje od samorządów efektywności i modernizacji, jednocześnie drenując ich kapitał poprzez przewlekłość administracyjną i blokowanie urealnienia przychodów.

Brak terminowego zatwierdzania taryf wywołuje kaskadowe skutki ekonomiczne:

1. Kanibalizacja budżetów miejskich: Straty operacyjne spółek wod-kan muszą być pokrywane z podatków ogólnych, co zmusza miasta do ograniczania wydatków na edukację, transport publiczny czy ochronę zdrowia.
2. Drenaż kapitału lokalnego: Środki z kar nakładanych na samorządy trafiają do budżetu centralnego, zamiast zasilać modernizację lokalnej infrastruktury.
3. Zagrożenie ciągłości usług: Brak płynności hamuje inwestycje odtworzeniowe, co w perspektywie długofalowej drastycznie podnosi koszty eksploatacji i ryzyko awarii, za co ostatecznie zapłacą mieszkańcy.

„Jesteśmy ignorowani” – polityczny i społeczny wymiar sporu

Spór o UD48 obnaża brak rzeczywistego dialogu rządu ze stroną samorządową. Zamiast partnerskiego wypracowania rozwiązań, mamy do czynienia z ignorowaniem głosu praktyków, którzy na co dzień zarządzają krytyczną infrastrukturą państwa.

Liderzy Związku Miast Polskich alarmują, że obecny kierunek zmian legislacyjnych jest regresem w budowaniu nowoczesnego państwa:

„Mamy pełne prawo do podejmowania odpowiedzialności, a jesteśmy wciąż ignorowani. Projekty ustaw w tej sprawie mają coraz gorszy kształt” – podkreśla Anna Mieczkowska, Prezydent Kołobrzegu.

Rekomendacje ZMP: Kierunek na autentyczną reformę

Aby system stał się wydolny, nowelizacja UD48 wymaga gruntownego resetu i odejścia od logiki represji na rzecz subsydiarności. Związek Miast Polskich postuluje:

• Przywrócenie realnego władztwa taryfowego gminom, przy jednoczesnym utrzymaniu transparentnych mechanizmów kontrolnych chroniących interesy odbiorców.
• Wprowadzenie pełnej symetrii procesowej, w tym odpowiedzialności odszkodowawczej regulatora za niedochowanie ustawowych terminów zatwierdzania taryf.
• Uproszczenie ścieżki taryfowej poprzez urealnienie terminów i ograniczenie zbędnej biurokracji, co pozwoli spółkom wod-kan na elastyczne reagowanie na wstrząsy rynkowe.

Czas na partnerstwo?

Analiza stanowisk ZMP i ZGWRP pokazuje, że choć organizacje te akcentują inne ryzyka – od represji finansowej w gminach wiejskich po fasadowość reformy w miastach – ich diagnoza jest wspólna: projekt UD48 w obecnym kształcie jest nieakceptowalny. Stanowi on zagrożenie dla bezpieczeństwa dostaw wody w Polsce, ponieważ opiera się na wadliwym fundamencie centralnego nadzoru, a nie na konstytucyjnej zasadzie pomocniczości.

Stabilny sektor wodociągowo-kanalizacyjny wymaga zaufania do samorządów. Dalsze rozbudowywanie aparatu nadzoru i systemu kar jedynie pogłębi zapaść inwestycyjną sektora. Może nadszedł czas na porzucenie pozorowanych działań i podjęcie autentycznego dialogu, który przywróci miastom prawo do odpowiedzialności za ich własne sprawy.

Stanowisko ZMP w sprawie zatwierdzania taryf opłat za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków (UD48) do pobrania:

Związek Miast Polskich punktuje bierność rządu w sprawie ROP