Ubóstwo energetyczne. Samorządy dostaną nowe narzędzia

Projekt Fight4CE – Fighting Energy Poverty in Central Europe – ma koncentrować się na wyzwaniach związanych ze sprawiedliwą transformacją energetyczną, ze szczególnym uwzględnieniem terenów wiejskich i przygranicznych. Partnerzy chcą przede wszystkim wypracować wspólne metody diagnozowania i mierzenia ubóstwa energetycznego oraz zestaw rozwiązań, z których będą mogły korzystać lokalne władze.

Program wystartuje w październiku 2026 r. i potrwa do marca 2028 r. W przedsięwzięcie zaangażowanych jest sześciu partnerów z pięciu państw. Liderem konsorcjum jest Lokalna Agencja Energetyczna Spodnje Podravje ze Słowenii, a partnerzy pochodzą również z Polski, Węgier, Chorwacji i Włoch.

Samorządy mają łatwiej identyfikować mieszkańców potrzebujących wsparcia

Po stronie Uniwersytetu Gdańskiego w projekcie uczestniczyć będą zespoły Instytutu Politologii oraz Instytutu Informatyki. Jednym z najważniejszych polskich zadań będzie rozbudowa platformy internetowej, która powstała wcześniej w ramach projektu BALTICBEAT.

Docelowo samorządy mają otrzymać za jej pośrednictwem dostęp do wiedzy eksperckiej, usług doradczych i szkoleń. Do platformy mają zostać również włączone wybrane rozwiązania opracowane w innych przedsięwzięciach programu Interreg.

To istotne z punktu widzenia gmin, ponieważ rozpoznanie ubóstwa energetycznego nie sprowadza się jedynie do sprawdzenia wysokości dochodów mieszkańców. Problem jest połączeniem sytuacji ekonomicznej gospodarstwa, kosztów energii oraz stanu technicznego budynku.

Tak skonstruowana jest również polska definicja prawna. Prawo energetyczne wskazuje, że ubóstwo energetyczne występuje, gdy gospodarstwo nie jest w stanie zapewnić sobie odpowiedniego poziomu ciepła, chłodu, energii elektrycznej i oświetlenia, a jednocześnie osiąga niskie dochody, ponosi wysokie wydatki energetyczne i mieszka w lokalu lub budynku o niskiej efektywności energetycznej.

Co dziewiąte gospodarstwo z niskimi dochodami i wysokimi kosztami energii

Najnowsze pełne dane GUS pokazują, że skala zjawiska zależy w znacznym stopniu od sposobu jego mierzenia.

Według wskaźnika LIHC, czyli „niskie dochody – wysokie koszty”, w 2024 r. w warunkach ubóstwa energetycznego żyło 9,1 proc. gospodarstw domowych. To mniej niż w 2012 r., kiedy wskaźnik wynosił 11,1 proc. Po drodze sytuacja pogorszyła się przejściowo w latach 2020–2022, czyli w okresie obejmującym m.in. kryzys energetyczny.

Inny obraz daje wskaźnik 2M, mierzący gospodarstwa, których wydatki na energię przekraczają dwukrotność mediany takich wydatków. W 2024 r. dotyczył on 20,1 proc. gospodarstw domowych, a więc około jednej piątej. Było to o 0,6 pkt proc. więcej niż w 2012 r.

Nie oznacza to jednak, że co piąte gospodarstwo w Polsce należy automatycznie uznać za ubogie energetycznie. Wskaźnik 2M identyfikuje przede wszystkim ponadprzeciętnie wysokie wydatki na energię, podczas gdy LIHC uwzględnia jednocześnie sytuację dochodową gospodarstwa. Poszczególne mierniki należy więc traktować jako uzupełniające się narzędzia diagnozy.

Mniej problemów z ogrzaniem mieszkań i opłacaniem rachunków

Poprawę widać natomiast w subiektywnych wskaźnikach opisujących codzienne skutki problemów energetycznych.

Według GUS w 2024 r. 4,7 proc. gospodarstw domowych doświadczało niewystarczającego komfortu cieplnego. W 2012 r. odsetek ten był o 8,4 pkt proc. wyższy. Jednocześnie 3,5 proc. gospodarstw mieszkało w budynkach z przeciekającymi dachami, a tylko 0,7 proc. deklarowało problemy z terminowym opłacaniem rachunków.

Także dane Eurostatu pokazują Polskę na tle Unii Europejskiej relatywnie korzystnie. W 2024 r. 3,3 proc. mieszkańców Polski deklarowało, że nie jest w stanie odpowiednio ogrzać swojego mieszkania, podczas gdy średnia dla całej UE wynosiła 9,2 proc. Niższy wskaźnik miała tylko Finlandia, a Polska znalazła się na tym samym poziomie co Słowenia.

Danych Eurostatu nie należy jednak bezpośrednio porównywać ze wskaźnikiem LIHC GUS. Eurostat bada deklarowaną możliwość utrzymania odpowiedniej temperatury w mieszkaniu i odnosi wynik do liczby osób. LIHC uwzględnia natomiast dochody i koszty energii na poziomie gospodarstwa domowego. Stąd znaczna różnica pomiędzy wskaźnikami.

Ubóstwo energetyczne to także problem budynków

Z perspektywy samorządów szczególne znaczenie ma trzeci element definicji ubóstwa energetycznego – niska efektywność energetyczna mieszkań i domów.

Gospodarstwo o niewielkich dochodach mieszkające w nieocieplonym domu i korzystające z nieefektywnego źródła ciepła może ponosić znacznie większe koszty niż rodzina o podobnych dochodach w zmodernizowanym energetycznie budynku. Dlatego walka z ubóstwem energetycznym nie może ograniczać się wyłącznie do dopłat do rachunków.

Znaczenie mają także termomodernizacja budynków, wymiana źródeł ciepła, poprawa efektywności energetycznej mieszkań komunalnych czy odpowiednie adresowanie programów osłonowych. Problemem pozostaje przy tym dotarcie do gospodarstw, które formalnie nie korzystają z pomocy społecznej, ale znaczną część swoich dochodów przeznaczają na ogrzewanie i energię.

To właśnie identyfikację takich grup ma ułatwiać projekt Fight4CE. Twórcy projektu zwracają uwagę, że poszczególne państwa i regiony stosują obecnie różne sposoby pomiaru ubóstwa energetycznego, co utrudnia porównywanie skali problemu i przenoszenie skutecznych rozwiązań między samorządami. W ramach Fight4CE ma powstać wspólny zestaw narzędzi pozwalających władzom lokalnym identyfikować gospodarstwa szczególnie narażone, dobierać działania oraz angażować mieszkańców.

Projekt za ponad milion euro

Całkowity budżet Fight4CE wynosi 1,11 mln euro, z czego 80 proc. ma pochodzić z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Oznacza to unijne dofinansowanie na poziomie blisko 900 tys. euro. Budżet przypisany Uniwersytetowi Gdańskiemu wynosi 198,6 tys. euro.

Kierownikiem projektu po stronie UG jest dr hab. Sylwia Mrozowska, prof. UG, a jego realizację koordynuje Jolanta Mrozek-Kwiatkowska. Za rozwój informatyczny platformy odpowiadają dr Jakub Neumann, prof. UG, oraz Aleksandra Tejszerska-Rzeźnik.

Dla samorządów rezultaty projektu mogą mieć znaczenie zwłaszcza przy planowaniu lokalnej polityki społecznej, programów termomodernizacji oraz działań związanych z transformacją systemów ogrzewania. Najnowsze statystyki pokazują bowiem, że choć problem braku możliwości odpowiedniego ogrzania mieszkania dotyczy w Polsce mniejszej części społeczeństwa niż średnio w UE, to grupa gospodarstw łączących niskie dochody z wysokimi kosztami energii nadal jest znacząca.

Źródło danych dotyczących wskaźników ubóstwa energetycznego w Polsce: GUS.