ROP do zmiany

Ministerstwo Klimatu i Środowiska opublikowało projekt ustawy o opakowaniach i odpadach opakowaniowych (UC100) niemal równo rok temu. Zawiera on propozycję całościowego uregulowania kwestii związanych z wprowadzaniem na rynek opakowań różnych wyrobów oraz związanej z tym rozszerzonej odpowiedzialności producentów (ROP), czyli podmiotów wprowadzających na polski rynek opakowania jako takie oraz produkty w opakowaniach.

Sprzeciw producentów

Przedsiębiorcy różnych sektorów, będących interesariuszami systemu gospodarki odpadami, a szczególnie sektora rolno-spożywczego, który odpowiada za ok. 60% produktów w opakowaniach wprowadzanych na rynek, zdecydowanie negatywnie ocenili rozwiązania dotyczące przyszłego systemu ROP, zaproponowane w projekcie ustawy przez MKiŚ. Praktycznie żadne reprezentatywne związki pracodawców, w tym 37 organizacji sektora żywnościowego, nie akceptują modelu gospodarki odpadami opakowaniowymi opartego na monopolistycznej pozycji Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW).

Nie ma naszej zgody na zawłaszczenie przez państwową instytucję kolejnego (bardzo ważnego zarówno dla przedsiębiorców, jak i dla konsumentów) sektora gospodarki. Proponowane w UC100 rozwiązanie w postaci NFOŚiGW jako operatora ROP-u nie spełnia podstawowych zapisów unijnej dyrektywy odpadowej (art. 8a) ani w żaden sposób nie gwarantuje (biorąc pod uwagę chociażby przykład Węgier) efektywnej środowiskowo i racjonalnej ekonomicznie gospodarki odpadami opakowaniowymi. Dla sektora rolno-spożywczego, w którym koszty opakowań mają znacząco większy udział w cenie produktu niż w innych sektorach, takie rozwiązanie jest nie do zaakceptowania. Kosztowny ROP będzie miał negatywny wpływ zarówno dla konkurencyjności polskiej żywności, jak i dla bezpieczeństwa tego sektora oraz bezpieczeństwa żywnościowego kraju.

Czy leci z nami pilot?

Kolejny parapodatek

Centralna rola NFOŚiGW jako operatora systemu może prowadzić do braku transparentności i nierównego traktowania podmiotów na rynku, na co zwrócili uwagę w swoich stanowiskach zarówno UOKiK, jak i Rzecznik MŚP. Ponadto proponowane rozwiązania nie gwarantują producentom, że koszty ROP, które powinni pokryć, będą wynikały w sposób transparentny z zasad wolnego rynku, a nie biurokratyczno-politycznej woli MKiŚ. Dodatkowo UC100 w żaden sposób nie gwarantuje rzetelnego stosowania unijnej zasady „kosztów netto”, czyli pokrywania przez producentów kosztów selektywnej zbiórki i przygotowania do recyklingu, ale wyłącznie po uwzględnieniu przychodów wynikających ze sprzedaży recyklatu powstającego z przetworzenia ich opakowań.

Ponadto proponowane rozwiązanie nie gwarantuje, że sektor rolno-spożywczy będzie obciążony wyłącznie kosztami swoich opakowań oraz że ich wysokość będzie powiązana z najbardziej efektywnymi systemami zbiórki i przygotowaniem do recyklingu.

Biorąc pod uwagę powyższe, opłata opakowaniowa wynikająca z projektu UC100 jest niczym więcej niż dodatkowym parapodatkiem, niepowiązanym z efektywnością środowiskową.

Wdrożenie ustawy UC100 w obecnej postaci to, zdaniem przedsiębiorców, gwarantowany wzrost cen żywności bez realnych pozytywnych skutków środowiskowych. W tym modelu społeczeństwo zapłaci podwójnie: raz w opłacie za odbiór odpadów, która w proponowanym systemie nie ulegnie zmniejszeniu, a ponownie, płacąc więcej za produkty w sklepach.

Proces konsultacji projektu UC100 nie doprowadził do wypracowania kompromisowego modelu ROP, który byłby efektywny środowiskowo i racjonalny ekonomicznie. Mimo merytorycznej krytyki tego projektu, płynącej zarówno ze środowisk gospodarczych, jak i z innych resortów (Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Ministerstwo Finansów), ważnych instytucji państwowych (takich jak UOKiK i Rzecznik MŚP) oraz licznych raportów pokazujących szkodliwość tego modelu dla gospodarki, wolnego rynku i społeczeństwa (np. Instytutu Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej – PIB i Instytutu Finansów Publicznych), MKiŚ przez ostatni rok nie podjął żadnych prób poprowadzenia dialogu i wypracowania innego, prorynkowego modelu.

ROP, czyli jak ustanowić podatek i nazwać to reformą?

Niezbędne zmiany

Uważamy, że projekt UC100 w zakresie rozdziału 7 (o ROP-ie) i rozdziału 10 (wprowadzającego zmiany w obowiązujących przepisach) wymaga gruntownej zmiany i w obecnym kształcie nie powinien być dalej procedowany. Nowe przepisy wdrażające system ROP-u powinny mieć na celu:

• pokrycie przez producentów kosztów zagospodarowania odpadów opakowaniowych zgodnie z katalogiem kosztów wynikającym z dyrektywy ramowej 2008/98/WE w sprawie odpadów oraz z rozporządzenia 2025/40 (PPWR), w formule kosztu netto, przy zapewnieniu, że producenci pokrywają koszty postępowania wyłącznie z odpadami opakowaniowymi,
• zapewnienie pewności i bezpieczeństwa rozliczeń z podmiotami zbierającymi i przygotowującymi odpady do recyklingu i zakładami recyklingu,
• jasne określenie mechanizmu ustalania kosztów, które wymagają pokrycia przez producentów, w wymaganej prawem unijnym formule kosztu netto,
• oparcie realizacji obowiązków w zakresie ROP-u na prywatnych organizacjach odpowiedzialności producenta, określonych w rozporządzeniu PPWR, z zapewnieniem ich transparentnego, rzetelnego i gwarantowanego pod względem finansowym działania, pod ścisłym nadzorem państwa nad ich rejestracją i działalnością,
• wprowadzenie ekoprojektowania opakowań, ułatwiającego proces ich późniejszego recyklingu, z uwzględnieniem specyfiki poszczególnych sektorów, a szczególnie sektora rolno-spożywczego,
• zapewnienie właściwego, tj. zgodnego z zapisami i duchem dyrektywy ramowej 2008/98/WE w sprawie odpadów, udziału wszystkich istotnych interesariuszy w monitorowaniu i możliwości wpływania na działanie mechanizmów ROP-u.

Ważne jest, aby przyszła ustawa służyła także deregulacji i nie wprowadzała dalszych nadmiernych obowiązków administracyjnych, które nie wynikają z przepisów unijnych.

ROP wciąż ma pod górkę

Czas na ruch rządu

Obecny projekt ustawy UC100 czeka na rozpatrzenie przez Stały Komitet Rady Ministrów. Od decyzji Komitetu zależą w dużej mierze jego dalsze losy: czy trafi do prac parlamentarnych, czy zostanie cofnięty do Ministerstwa Klimatu i Środowiska w celu jego gruntownej zmiany.

Organizacje sektora rolno-spożywczego niezmiennie deklarują wolę dialogu i współpracy z każdym interesariuszem, który uważa, że system ROP w Polsce powinien być oparty na zasadach wolnego rynku i prywatnych organizacjach ROP, a tym samym efektywny środowiskowo i racjonalny ekonomicznie.

dr inż. Andrzej Gantner

wiceprezes i dyrektor generalny Polskiej Federacji Producentów Żywności Związku Pracodawców