Gospodarka odpadami w Małopolsce

Województwo małopolskie liczy ponad 3,26 mln mieszkańców żyjących na obszarze 15 190 km2. Jest to czwarte województwo w kraju pod względem liczby mieszkańców i 12 ze względu na powierzchnię. Od lat zajmuje też czołowe miejsce pod względem ilości wytwarzanych odpadów.



W 2004 r. Małopolska wytworzyła ogółem ponad 10 mln ton odpadów, czyli 8,8% ilości, jaka powstała w tym czasie w Polsce, i pod tym względem zajęła trzecie miejsce w kraju (za województwami śląskim i dolnośląskim). Prymat wiodła natomiast pod względem ilości wytworzonych odpadów niebezpiecznych –aż 31,8% ich krajowej produkcji. Aż 94,3% ogólnej ilości wytworzonych odpadów stanowiły odpady pochodzące z działalności gospodarczej, a tylko 5,7% – odpady komunalne.





Rys. 1. Odpady wytworzone w 2004 r. w woj. małopolskim w największych ilościach

Grupy odpadów: 01 – odpady powstające przy poszukiwaniu, wydobywaniu, fizycznej i chemicznej przeróbce rud oraz innych kopalin; 10 – odpady z procesów termicznych; 05 – odpady z przeróbki ropy naftowej, oczyszczania gazu ziemnego oraz pirolitycznej przeróbki węgla; 19 – odpady z urządzeń do likwidacji i neutralizacji odpadów oraz oczyszczania ścieków i gospodarki wodnej; 11 – odpady z chemicznej obróbki i powlekania powierzchni metali oraz innych materiałów i z procesów hydrometalurgii metali nieżelaznych; 17 – odpady z budowy, remontów i demontażu obiektów budowlanych oraz infrastruktury drogowej; 02 – odpady z rolnictwa, sadownictwa, hodowli, rybołówstwa, leśnictwa oraz przetwórstwa żywności.



Odpady z działalności gospodarczej

W 2004 r. w województwie powstało łącznie ok. 9,7 mln Mg odpadów z prowadzonej działalności gospodarczej, w tym odpady niebezpieczne w ilości niespełna 0,5 mln Mg (4,9%). W ogólnej masie największy udział miały odpady powstające przy poszukiwaniu, wydobywaniu i przeróbce kopalin, odpady z procesów termicznych, przeróbki ropy naftowej, oczyszczania gazu ziemnego oraz pirolitycznej przeróbki węgla. W dalszej kolejności były to odpady pochodzące z budowy, remontów i demontażu obiektów budowlanych i dróg, a także z urządzeń do likwidacji i neutralizacji odpadów oraz oczyszczania ścieków i gospodarki wodnej, odpady z rolnictwa, leśnictwa i przetwórstwa żywności (rys. 1). Głównymi źródłami odpadów w Małopolsce w 2004 r. były: przemysł wydobywczy, energetyka, hutnictwo, przemysł petrochemiczny, sektor komunalny oraz przemysł spożywczy. W 2004 r. odzyskowi poddano aż 7,5 mln Mg tych odpadów (77%), niespełna 783 tys. Mg (8,1%) unieszkodliwiono, blisko 767 tys. Mg (7,9%) magazynowano, a na składowiskach zdeponowano ok. 645 tys. Mg (6,7%).

W strumieniu odpadów niebezpiecznych dominują odpady z hutnictwa żelaza, hydrometalurgii metali nieżelaznych i przemysłu chemicznego. Zauważalny jest także wzrost ilości odpadów pochodzących z działalności usługowej w zakresie czyszczenia zbiorników paliw i separatorów oraz unieszkodliwiania odpadów (postępowanie z odpadami niebezpiecznymi przedstawia rys. 2).





Rys. 2. Postępowanie z odpadami niebezpiecznymi powstałymi 2004 r.



W grupie odpadów powstających w wyniku prowadzenia działalności gospodarczej odzysk polegał najczęściej na wykorzystaniu odpadów jako paliwa do wytwarzania energii i na recyklingu lub regeneracji metali i związków metali. W zakresie unieszkodliwiania poza składowaniem dominowało natomiast termiczne przekształcanie odpadów. Procesy odzysku i unieszkodliwiania odpadów prowadzone były w 77 instalacjach z terenu województwa (o łącznej mocy przerobowej wynoszącej ponad 16 mln Mg odpadów) oraz w instalacjach z innych województw.

W 2004 r. składowano łącznie 645,3 tys. Mg odpadów powstających w wyniku prowadzonej działalności gospodarczej, w tym 1,7 tys. Mg odpadów niebezpiecznych. Były one składowane zarówno na terenie województwa małopolskiego, jak i poza jego obszarem – przede wszystkim na terenie województw śląskiego i wielkopolskiego. Poza Małopolską zdeponowano łącznie 6 tys. Mg odpadów, z czego 10% stanowiły odpady niebezpieczne.

W woj. małopolskim największe ilości odpadów z działalności gospodarczej powstają w Krakowie oraz w powiatach chrzanowskim, olkuskim i oświęcimskim (łącznie 86,6% wytworzonych odpadów). Najmniej odpadów powstało natomiast w powiatach proszowickim i dąbrowskim (0,02%). Pod względem ilości powstających odpadów niebezpiecznych w 2004 r. palmę pierwszeństwa dzierżył przede wszystkim Kraków, a następnie powiat olkuski, Tarnów oraz powiat chrzanowski (łącznie 98,4%, z czego w samym Krakowie powstało 82,3% całkowitej ilości odpadów niebezpiecznych). Najmniej tego typu odpadów (razem 0,038%) powstało w pięciu powiatach o zdecydowanie rolniczym charakterze (miechowskim, tarnowskim, proszowickim, limanowskim i tatrzańskim).



Odpady komunalne i składowiska

Aby móc zapanować nad tą sferą, przyjęto system planowania gospodarki odpadami – poczynając od szczebla krajowego, a na gminnym kończąc. Niestety, na szczeblu lokalnym opracowywanie planów gospodarki odpadami okazało się zadaniem niezrozumianym i ich realizacja mocno kulała. Pod tym względem od ogólnego obrazu nie odbiegało też małopolskie. W ustawowych terminach (31 grudnia 2003 r. – dla powiatów i 30 czerwca 2004 r. – dla gmin) uchwalone plany posiadały tylko dwa spośród 22 powiatów (ok. 9%) i trzy na 179 gmin (ponad 1,5%). Co prawda, sytuacja szybko się zmieniła i w rok 2005 z przyjętymi do realizacji planami weszło już 19 powiatów (86,36%) i 78 gmin (43,57%), jednak zaistniała sytuacja wskazuje, z jakim zaangażowaniem większość samorządów podchodzi do problemów ochrony środowiska.

W 2004 r. w Małopolsce powstało ok. 583 tys. Mg odpadów komunalnych. Z tej ilości w wyniku prowadzonej selektywnej zbiórki udało się odzyskać 43,5 tys. Mg surowców wtórnych (ok. 7,5%). Pozostałe odpady w zdecydowanej większości poddawane były składowaniu, z czego ok. 10% poza terenem województwa. Jednocześnie zaobserwowano dziwne zjawisko zmniejszania się ilości zbieranych i wywożonych odpadów komunalnych. W latach 2001-2003 ilość ta w województwie spadła o ok. 6%.





Rys. 3. Odzysk surowców wyselekcjonowanych ze strumienia odpadów komunalnych w latach 2001-2004



Zauważalne są jednak również pozytywne zjawiska. Systematycznie od 2001 r. notowany jest wzrost ilości surowców odzyskanych ze strumienia odpadów komunalnych. Jest to efekt zarówno rozwoju systemów selektywnej zbiórki, jak i odzysku prowadzonego na składowiskach. W okresie 2001-2004 ilość wyselekcjonowanych surowców wzrosła w województwie niemal dwukrotnie (rys. 3). Trzeba jednak zaznaczyć, że mimo rozwoju segregacji odpadów nadal ok. 98% unieszkodliwiono przez składowanie. Na tle celów szczegółowych, przyjętych w wojewódzkim planie gospodarki odpadami, ilość składowanych odpadów wygląda bardzo źle, bowiem w planie przyjęto, że do 2006 r. na składowiska trafiać będzie nie więcej niż 80% wyprodukowanych odpadów komunalnych. W celach szczegółowych wytyczonych w tym planie do 2006 r. założono ponadto, że zorganizowaną zbiórką odpadów zostaną objęci wszyscy mieszkańcy miast i 95% mieszkańców obszarów wiejskich. Ponadto na składowiska powinno trafiać maksymalnie do 82% (wagowo) całkowitej ilości komunalnych odpadów ulegających biodegradacji (w odniesieniu do 1995 r.). Do tego czasu w regionie powinny też zostać osiągnięte następujące poziomy odzysku i recyklingu: opakowań z papieru i tektury – 45%, opakowań szklanych – 35%, z tworzyw sztucznych – 22%, metalowych – 35% i opakowań wielomateriałowych – 20% oraz odpadów wielkogabarytowych – 26%, budowlanych – 20% i niebezpiecznych (z grupy odpadów komunalnych) – 22%.

W 2004 r. w województwie małopolskim odpady były deponowane na 69 składowiskach, w tym na 24 przemysłowych i 45 komunalnych. Spośród tych obiektów uszczelnienie podłoża posiadało 60%, 68% miało instalację do zbierania odcieków, a 28% do ujmowania biogazu. Wagi posiadało 34% obiektów, a brodzik do dezynfekcji kół pojazdów – 41%. Na 62% składowisk wykorzystywano spychacze, a na 27,7% kompaktory. Zdecydowana większość obiektów ogrodzona była pasem zieleni (72%).

W omawianym okresie na terenie woj. małopolskiego zdeponowano łącznie niespełna 1,325 Mg odpadów z czego na składowiskach komunalnych blisko 685,6 tys. Mg (51,8%), a pozostałe 48,2% (639,3 Mg) na przemysłowych. Dwa spośród składowisk przemysłowych przyjmowały w 2004 r. niesegregowane odpady komunalne (w ilości ok. 35 tys. Mg).

Deponowanie w gospodarce odpadami powinno być ostatnim ogniwem, stąd też liczba składowisk powinna maleć. W latach 2000-2004 w woj. małopolskim zakończono eksploatację lub całkowicie zamknięto 26 składowisk, w tym 21 komunalnych. Z tego trzy składowiska przyjmowały w 2004 r. odpady w ramach prac przygotowawczych do zamknięcia.

Mimo iż przedstawione dane obrazują rok 2004 i nie są najaktualniejsze, to jednak pozwalają stwierdzić, że w zakresie gospodarki odpadami, zwłaszcza komunalnymi, przed regionem stoi jeszcze wiele wyzwań. Oby udało się im jak najszybciej sprostać.



Opracował Piotr Strzyżyński