Nie ulega wątpliwości, że efektywna gospodarka bioodpadami ma niebagatelny wpływ na ochronę środowiska, w tym możliwość osiągnięcia wymaganych przepisami prawa poziomów przygotowania do ponownego użycia i recyklingu.

Na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat regulacje prawne w zakresie gospodarki bioodpadami uległy znacznej dynamizacji. Rozwój prawodawstwa w tej sferze obserwujemy na poziomie zarówno prawa Unii Europejskiej, jak i prawa krajowego. Zasadniczym celem jest przemodelowanie gospodarki liniowej w gospodarkę o obiegu zamkniętym, która zmierza do wprowadzenia i utrzymania cyrkularnego łańcucha dostaw w procesie produkcji.

Źródła prawa odpadowego

Pojęcie „prawo odpadowe” jest powszechnie używane w obrocie prawa przez teoretyków i praktyków. Pomimo to warto wiedzieć, że nie należy ono do języka prawnego. Żadne akty normatywne nie posługują się bowiem pojęciem „prawo odpadowe”. Konsekwentnie, brakuje także aktu normatywnego, który w sposób kompleksowy i zamknięty regulowałby problematykę postępowania z odpadami. Odpowiedź na pytanie, czy uchwalenie swoistego kodeksu odpadowego jest potrzebne, przekracza ramy niniejszego artykułu. Niemniej jednak, uwzględniając takie właściwości jak pewność obrotu prawnego i efekt ekologiczny, warto zastanowić się nad holistyczną regulacją w zakresie postępowania z odpadami. Dla przejrzystości wypowiedzi w dalszej części artykułu będziemy posługiwali się zwrotem „prawo odpadowe”, rozumiejąc w ten sposób pakiet różnych przepisów regulujących zagadnienia związane z gospodarką odpadami.

Podstawowymi aktami normatywnymi, adresowanymi do państw członkowskich Unii Europejskiej, które regulują postępowanie z odpadami, są Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/98/WE z 19 listopada 2008 r. w sprawie odpadów oraz uchylająca niektóre dyrektywy (Dz. Urz. UE L 2008 nr 312, str. 3, zwana dalej „dyrektywą odpadową z 2008 r.”) oraz Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/851 z 30 maja 2018 r. zmieniająca dyrektywę 2008/98/WE w sprawie odpadów (Dz. Urz. UE L 2018 nr 150, str. 109, zwana dalej „dyrektywą odpadową z 2018 r.”).

Dyrektywy są aktami prawa Unii Europejskiej, które, co do zasady, nie obowiązują bezpośrednio w porządkach prawnych państw członkowskich. 

Dla skuteczności obowiązywania przepisów dyrektyw wymagana jest ich implementacja do prawa krajowego.

Podstawowymi przepisami ustawowymi, które transponują do porządku krajowego przepisy obu dyrektyw odpadowych, z 2008 r. i 2018 r., są:

  • Ustawa z 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (DzU z 2021 r. poz. 888),
  • Ustawa z 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (DzU z 2021 r. 
  • poz. 1973),
  • Ustawa z 14 grudnia 2012 r. o odpadach (DzU z 2021 r. poz. 779).

Definicje

Z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej wynika wymóg precyzyjnego, poprawnego i klarownego formułowania przepisów prawa, co stanowi podstawę dla zasady określoności prawa. Precyzja tekstów prawnych polega na posługiwaniu się zwrotami jednoznacznymi i zrozumiałymi, zwłaszcza w zakresie przepisów regulujących prawa i obowiązki. Definicje legalne są przejawem omnipotencji ustawodawcy przede wszystkim z tego powodu, że istotnie wpływają na wynik wykładni prawa, a tym samym jego prawidłowe stosowanie, co z kolei przenika do sfery praw i obowiązków obywateli. Ustawodawca posługuje się definicjami legalnymi w przypadku tych wyrażeń, które mają duże znaczenie dla materii aktu normatywnego. Innym powodem mogą być występujące w języku potocznym rozbieżności pojęciowe. W tym kontekście definicje legalne mają charakter bardziej kreacyjny niż deklaratoryjny.

Odpady

Definicja odpadów stanowi punkt zwrotny i zasadnicze kryterium stosowania przepisów Ustawy z 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach oraz Ustawy z 14 grudnia 2012 r. o odpadach (zwanej dalej „u.o.”).

Przyjrzyjmy się zatem bliżej tej definicji. Przez odpady należy rozumieć każdą substancję lub przedmiot, których posiadacz pozbywa się, zamierza się pozbyć lub do których pozbycia się jest obowiązany (art. 3 ust. 1 pkt 6 u.o.). Odpadem nie będzie jednak przedmiot (np. samochód, telewizor) przekazywany do dalszego używania zgodnie z jego dotychczasowym przeznaczeniem. Ustalenie, czy dany przedmiot lub substancja kwalifikują się jako odpad, w praktyce nastręcza wielu trudności.

W praktyce powstaje pytanie, czy resztki organiczne z kuchni i ogrodów, które mieszkańcy kompostują w przydomowych kompostownikach, są bioodpadem, czy jako wykorzystane ponownie w postaci kompostu nigdy nie uzyskują statusu odpadu. Nie jest to akademickie rozważanie, ponieważ z punktu widzenia gmin istotne jest, czy – a jeżeli tak, to jak – ww. resztki uwzględniać w nałożonym na gminy obowiązku osiągnięcia poziomu przygotowania do ponownego użycia i recyklingu odpadów komunalnych. Minister klimatu i środowiska w licznych wystąpieniach deklaruje, że odpady poddane przetwarzaniu w ramach przydomowych kompostowników będą zaliczane do ww. poziomów. 

Odpady komunalne

Kolejnym pojęciem, które warto znać, jest definicja odpadów komunalnych. Zanim przejdziemy do jej omówienia, warto zaznaczyć, że gminny system gospodarowania odpadami dotyczy wyłącznie odpadów komunalnych. Inne odpady, niebędące odpadami komunalnymi, nie są objęte władztwem zadaniowym gminy.

Z uwagi na fakt, że definicja odpadów komunalnych jest znacznie rozbudowana, dla przejrzystości opracowania warto wyróżnić ich niezbędne i najbardziej charakterystyczne elementy, wyrażone w art. 3 ust. 1 pkt 7 u.o. Przez odpady komunalne będziemy zatem rozumieć odpady zmieszane i odpady selektywnie zebrane z gospodarstw domowych. Odpady zmieszane i odpady selektywnie zebrane z innych źródeł także uznamy za odpady komunalne, jeżeli będą podobne pod względem charakteru i składu do odpadów z gospodarstw domowych. 

Przy czym przesłanka podobieństwa odpadów pochodzących z innych źródeł niż gospodarstwo domowe ustępuje pochodzeniu odpadów z produkcji, rolnictwa, leśnictwa, rybołówstwa, zbiorników bezodpływowych oraz z sieci kanalizacyjnej i z oczyszczalni ścieków, w tym osadów ściekowych, pojazdów wycofanych z eksploatacji oraz odpadów budowlanych i rozbiórkowych. Takich odpadów nie zaliczymy do odpadów komunalnych.

W praktyce zakwalifikowanie danej substancji lub przedmiotu jako odpadu komunalnego nie zawsze jest łatwe. Interesującą i mającą znaczny wpływ na gospodarkę odpadami jest kwalifikacja odpadów pochodzących z gastronomii do odpadów komunalnych lub tzw. przemysłowych. W prawie odpadowym brakuje definicji odpadów gastronomicznych, jedn...