We wtorek rząd zajmie się wsparciem dla poszkodowanych w „Czystym Powietrzu”

W uzasadnieniu do projektu wyjaśniono mechanizm nadużyć, w którym firmy wykorzystywały system prefinansowania i pełnomocnictwa, aby przejmować dotacje bez realizacji prac, pozostawiając obywateli z długami.

Ministerstwo Klimatu i Środowiska proponuje wprowadzenie rozwiązań prawnych umożliwiających zawieszenie spłaty należności, ich umarzanie oraz bezpośrednie dochodzenie roszczeń od oszustów przez fundusze ochrony środowiska.

Nowe regulacje mają na celu przeniesienie ciężaru finansowego z oszukanych osób fizycznych na państwo i nierzetelne podmioty gospodarcze. Całość kosztów wsparcia w ciągu dekady oszacowano na ponad 550 mln zł, co ma stanowić formę ochrony dla tysięcy poszkodowanych gospodarstw domowych. Ustawa przewiduje również pięcioletni zakaz udziału w programie dla wykonawców skazanych za przestępstwa popełnione na szkodę beneficjentów.

Nierozliczone miliony

– Na podstawie danych przedstawionych przez wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej oraz przeprowadzonych szacunków, liczba umów w PPCP (Program Priorytetowy Czyste Powietrze) z zaliczkami nierozliczonymi wynosi ponad 8 tys., a łączna kwota tych nierozliczonych zaliczek to około 285 mln zł. W analizie kosztów ustawy uwzględnia się również odsetki od kwoty głównej oraz koszty wynikające ze zwolnienia z opłat sądowych. Łączne koszty związane z realizacją przepisów w okresie 10 lat szacowane są na około 553 mln zł – wskazano w Ocenie Skutków Regulacji projektu.

Zgodnie z OSR wojewódzkie fundusze ochrony środowiska oraz Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej złożyły ponad 630 zawiadomień do organów ścigania (403 dotyczy umów finansowanych ze środków KPO, 231 – umów finansowanych ze środków FEnIKS).

Kolejny miliard z KPO dla NFOŚiGW na Czyste Powietrze

Co z ofiarami oszustw?

Pod koniec lipca w rozmowie z PAP wiceminister klimatu Krzysztof Bolesta wyjaśnił, że aby móc skorzystać z pomocy, właściciel domu jednorodzinnego, który podpisał umowę z wojewódzkim funduszem ochrony środowiska w programie „Czyste Powietrze” i został poszkodowany przez firmę prowadzącą inwestycję termomodernizacyjną, musi to najpierw zgłosić do organów ścigania.

– Jeśli taka osoba czuje się poszkodowana, w pierwszej kolejności zgłasza wniosek na policję czy do prokuratury. Wszczęcie postępowania karnego daje podstawę, aby później pójść do wojewódzkiego funduszu ochrony środowiska, z którym podpisała umowę w ramach „Czystego Powietrza” i złożyć wniosek o zawieszenie postępowania egzekucyjnego wobec niego (np. o zwrot dotacji). To zawieszenie będzie działać z automatu do prawomocnego wyroku sądu. Docelowo będzie można umorzyć całą wierzytelność wobec takiej osoby wraz z odsetkami – tłumaczył wiceminister.

Obecnie właściciel domu/beneficjent podpisując umowę w „Czystym Powietrzu” z wojewódzkim funduszem ponosi pełną odpowiedzialność finansową za jej realizację. Jeśli fundusz stwierdzi nieprawidłowości w jej wykonaniu, to właśnie beneficjent jest obciążany np. koniecznością zwrotu części dotacji, nawet jeśli padł ofiarą nieuczciwego wykonawcy inwestycji.

W projektowanej ustawie znajduje się również rozwiązanie dot. możliwości rozłożenia na raty zobowiązania finansowego, które ma uregulować właściciel domu, który skorzystał z programu.

Nowe „Czyste Powietrze”

Z końcem marca 2025 r., po czterech miesiącach przerwy, ruszyła nowa odsłona programu „Czyste Powietrze”. Przedstawiciele NFOŚiGW oraz resortu klimatu przekonywali, że to nieprawidłowości miały być głównym powodem czasowego wstrzymania przyjmowania wniosków. Dlatego program przeszedł reformę; m.in. teraz dotację na termomodernizację można otrzymać tylko na jeden dom, trzeba też udowodnić, że jest się właścicielem lub współwłaścicielem nieruchomości przez minimum trzy lata (z pewnymi wyjątkami). W niektórych inwestycjach – zawsze w przypadku prefinansowania – muszą uczestniczyć operatorzy prowadzący termomodernizację od początku do końca wraz z właścicielami domów, określono też maksymalne koszty na poszczególne elementy inwestycji (zwiększone po lipcowej „małej” reformie). Nowością w programie jest konieczność przeprowadzenia audytu energetycznego budynku jeszcze przed jego termomodernizacją, a po niej trzeba przedstawić świadectwo charakterystyki energetycznej, które wykaże oszczędności zużycia energii.

Program ma przejść kolejną głębszą zmianę, która zależeć będzie od zgody Europejskiego Banku Inwestycyjnego. Nowa odsłona programu „Czyste Powietrze” finansowana jest z Funduszu Modernizacyjnego, nad którym pieczę trzyma właśnie EBI.

Od początku istnienia w programie zawarto ponad 971 tys. umów o dofinansowanie, z czego zakończono ponad 645 tys. W programie wypłacono prawie 22 mld zł, z tego ponad połowę w ostatnich dwóch latach.

Od końca marca 2025 r., czyli od nowej edycji programu przyjęto ponad 70 tys. wniosków i podpisano ponad 50 tys. umów na 3,3 mld zł.