„Zrobiliśmy krok w dobrym kierunku, ale prawdziwa batalia rozegra się w Sejmie.” Maciej Kiełbus o wersji 2.0 nowelizacji u.c.p.g.

Małgorzata Łukaszewicz: Po miesiącach oczekiwania doczekaliśmy się nowej wersji projektu nowelizacji ustawy czystościowej. Jak ocenia Pan projekt 2.0, świeżo po rozmowach z przedstawicielami Ministerstwa Klimatu i Środowiska?

Maciej Kiełbus: Cieszy fakt, że wreszcie doczekaliśmy się wersji 2.0. Szkoda, że musieliśmy na nią czekać aż 10 miesięcy od opublikowania projektu w wersji 1.0. Nowy projekt konsumuje szereg postulatów zgłaszanych przez stronę samorządową, choć oczywiście nie wszystkie. Z pewnością zrobiliśmy krok w dobrym kierunku — to wersja zdecydowanie lepsza od pierwotnej, choć wciąż niedoskonała. Podczas wczorajszego spotkania w Ministerstwie Klimatu i Środowiska z przedstawicielami organizacji samorządowych udało się wyjaśnić kilka kluczowych kwestii, a resort zobowiązał się przeanalizować nasze kolejne uwagi jeszcze na etapie prac rządowych. Prawdziwych rewolucji na tym poziomie już się jednak nie spodziewam — największa walka o ostateczny kształt przepisów rozegra się zapewne w Sejmie i Senacie, bo interesariuszy gminnego systemu jest wielu, a w tej kadencji parlamentu jeszcze nie mieliśmy do czynienia z większą nowelizacją ustawy czystościowej, więc każdy tę „krótką kołdrę” będzie próbował ciągnąć w swoją stronę.

Które korekty w nowej wersji projektu uważa Pan za najważniejsze sukcesy strony samorządowej?

Przede wszystkim cieszy całkowite odstąpienie od mechanizmu PAYT (pay-as-you-throw, czyli „płać za to co wyrzucasz”) oraz wycofanie się ze zwolnień socjalnych, które zaproponowano w wersji 1.0. Na plus należy zapisać także zmiany dotyczące kontroli sądowej uchwał opłatowych, elastyczniejsze podejście do opłaty podwyższonej za brak segregacji oraz całą grupę usprawnień technicznych. Mam tu na myśli m.in. możliwość upoważniania pracowników biura związku międzygminnego, uregulowanie kwestii podpisywania zawiadomień o zmianie stawek czy wreszcie możliwość różnicowania stawek opłat dla właścicieli nieruchomości niezamieszkanych w zależności od zbieranej frakcji odpadów. Projekt „nie przewraca stolika” — to nie rewolucja, lecz ewolucja, która ma ułatwić codzienne funkcjonowanie gminnych systemów.

Różnicowanie stawek opłat w zależności od frakcji to nowość. Jak to narzędzie będzie działać w praktyce w uchwałach rad gmin?

Dotychczas rada gminy, ustalając stawki dla nieruchomości niezamieszkałych, mogła je różnicować jedynie ze względu na pojemność pojemnika — np. inaczej dla pojemnika 120 l, a inaczej dla 240 l. Nie było natomiast możliwości ustalenia różnej stawki dla pojemnika 120 l na odpady zmieszane i tego samego pojemnika na bioodpady czy tworzywa sztuczne. Regionalne Izby Obrachunkowe słusznie wskazywały, że obecne przepisy na to nie pozwalają. Nowela daje wreszcie legalną podstawę do takiego różnicowania. Dzięki temu gmina będzie mogła dodatkowo promować selektywną zbiórkę, ustalając niższą stawkę za pojemnik ze szkłem czy plastikiem, a wyższą za pojemnik z odpadami zmieszanymi.

Projekt modyfikuje także procedurę nakładania opłat podwyższonych i wymogi dowodowe dla firm odbierających odpady. Czy te propozycje spełniają oczekiwania gmin?

W tym obszarze wciąż trwa dyskusja. O ile co do samej intencji — czyli uproszczenia i uelastycznienia procedury — w pełni zgadzamy się z ministerstwem, o tyle konkretne zapisy w wersji 2.0 nie do końca realizują postulaty strony samorządowej. Na szczęście podczas spotkania w MKiŚ, uzyskaliśmy deklarację resortu, że rozważy powrót do wcześniejszych ustaleń i notatek z początków roku, aby raz jeszcze przeanalizować te przepisy i spróbować je poprawić na dalszym etapie prac.

Projekt zakłada, że większość przepisów wejdzie w życie 1 stycznia 2027 roku, a gminy otrzymają 12 miesięcy na dostosowanie swoich uchwał. Od czego samorządy powinny zacząć przygotowania do tej reformy?

12 miesięcy na dostosowanie uchwał, 24 miesiące na zapewnienie tych uzupełniających form zbierania niektórych frakcji odpadów problemowych. Przede wszystkim warto zacząć od rzetelnego audytu obecnie obowiązujących uchwał i rozwiązań organizacyjnych. Wiele gmin już dziś stosuje praktyki, które nowa ustawa dopiero narzuca — np. mobilne zbiórki odpadów problemowych. Audyt pozwoli sprawdzić, co wymaga realnej zmiany prawnej, ale będzie też świetną okazją do szerszej refleksji. Systemy gminne budowaliśmy często 15 lat temu, na początku tzw. rewolucji odpadowej. Warto odpowiedzieć sobie na pytanie, czy przyjęte wtedy rozwiązania nadal odpowiadają dzisiejszym potrzebom i oczekiwaniom mieszkańców konkretnej gminy. W gospodarce odpadami komunalnymi nie ma rozwiązań uniwersalnych.

A jak ocenia Pan zaproponowane zasady pozyskiwania przez gminy danych z przedsiębiorstw wodociągowych w celu weryfikacji deklaracji śmieciowych?

W mojej ocenie na tym etapie prac rządowych osiągnęliśmy w tym zakresie maksimum tego, co było możliwe do wywalczenia. Ministerstwo Klimatu i Środowiska silnie opiera się tu na stanowisku i korespondencji z Urzędem Ochrony Danych Osobowych. Znowelizowany art. 6o ma dać możliwość korzystania z danych własnych oraz pozyskiwania danych zewnętrznych z wodociągów jako kompromis, który jednak absolutnie nie zamyka tematu. Ta dyskusja z pewnością powróci i będzie kontynuowana na etapie prac parlamentarnych.

Projekt wprowadza również nowe obowiązki i kary dla przetwórców odpadów, w tym wymóg raportowania do 15 stycznia. To nowość w przepisach. Jak rynek może na to zareagować?

Istotnie, jest to nowość i zakładam, że ze strony organizacji branżowych, np. Rada RIPOK, pojawią się uwagi na dalszym etapie prac legislacyjnych. Sam fakt, że taki przepływ informacji jest potrzebny do kontroli i weryfikacji sposobów zagospodarowania odpadów — chociażby pod kątem wyliczania poziomów recyklingu — jest absolutnie jasny. Natomiast jakie to będą ostatecznie terminy i jak to ma wyglądać technicznie, to temat, o którym wciąż można i należy rozmawiać na etapie prac parlamentarnych.

Czy oprócz nowelizacji u.c.p.g. w resorcie klimatu toczą się obecnie inne kluczowe prace legislacyjne dla branży komunalnej?

Resort intensywnie pracuje nad projektem dotyczącym Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta (ROP), a w ostatnich dniach pojawiły się także nowe materiały legislacyjne dotyczące nowelizacji ustawy o Inspekcji Ochrony Środowiska. Widać wyraźny ruch legislacyjny.

Wszyscy mamy poczucie tykającego zegara powiązanego z końcem kadencji parlamentu i zasadą dyskontynuacji — jeżeli nie wyrobimy się z tymi zmianami, to one po prostu lądują w koszu i trzeba zacząć na nowo. Problemem jest to, że będziemy mieli kumulację, bo zainicjowanych projektów środowiskowych i odpadowych mamy na stole zdecydowanie więcej: wspomniany już ROP, nowelizację ustawy o Inspekcji Ochrony Środowiska, czystościówkę, oceny oddziaływania na środowisko i decyzje środowiskowe.

Wszystkim nam towarzyszy poczucie, że głęboka deregulacja i uelastycznienie systemu są po prostu niezbędne, aby przyspieszyć konieczne zmiany w całej branży odpadowej.