Wiceminister Anita Sowińska: ROP nie jest podatkiem

– Rozszerzona odpowiedzialność producenta oznacza, że producenci muszą ponosić odpowiedzialność za swoje produkty w całym cyklu ich życia – wyjaśniła Anita Sowińska. – Nie kończy się ona w momencie sprzedaży, ale trwa aż do momentu unieszkodliwienia odpadu, który powstaje z tego produktu.

Dotychczas koszty systemu spoczywały głównie na mieszkańcach, którzy opłacają rachunki za odbiór i zagospodarowanie odpadów. Nowe regulacje przesuwają ciężar odpowiedzialności finansowej na producentów i importerów, którzy będą musieli partycypować w kosztach gospodarki odpadami opakowaniowymi.

Wiceminister podkreśliła, że rozwiązanie to wprowadza element sprawiedliwości: koszty ponoszone są przez tych, którzy mają realny wpływ na projektowanie produktów i opakowań. To właśnie od decyzji producenta zależy, czy opakowanie będzie nadawać się do recyklingu i czy będzie generować dodatkowe odpady.

Przykład działania ROP z rynku kosmetycznego

Aby zobrazować problem, Anita Sowińska odwołała się do przykładu opakowań kosmetyków. – Krem często pakowany jest w słoiczek, który nie nadaje się do recyklingu, dodatkowo umieszczony w pudełku z podwójnym dnem, pomalowanym i metalizowanym, a na koniec owiniętym folią. Takie opakowanie jest kosztowne w produkcji i równie kosztowne w późniejszym przetwarzaniu – mówiła.

W nowym systemie ROP przedsiębiorca będzie miał bodziec ekonomiczny, by ograniczyć zbędne elementy i stosować materiały łatwiejsze do recyklingu. Opłacalna stanie się również redukcja wagi opakowań czy rezygnacja z niektórych ozdobnych elementów, które podnoszą koszt recyklingu.

Wiceminister wskazała także, że system premiuje rozwiązania wielokrotnego użytku. – Przy takich opakowaniach koszty są minimalne. Producent płaci tylko przy pierwszym wprowadzeniu opakowania na rynek, a następnie opakowanie wraca do obiegu – tłumaczyła.

Dementi wobec dezinformacji

Podczas konferencji Anita Sowińska odniosła się do pojawiających się w sieci nieprawdziwych informacji, że ROP ma być nowym podatkiem. – To absolutnie nieprawda. ROP nie jest podatkiem, lecz systemem finansowania usługi zagospodarowania odpadów. Podobnie jak dziś mieszkańcy płacą gminom za odbiór odpadów, tak w przyszłości producenci będą ponosić te koszty – podkreśliła.

Zaznaczyła, że środki z opłat ROP trafią na wydzielony rachunek w Narodowym Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej i nie będą mogły być przeznaczone na inne cele. – To istotne, bo oznacza, że pieniądze będą służyć wyłącznie gospodarce odpadami opakowaniowymi – dodała.

Jakie korzyści z wprowadzenia ROP?

Nowy system ma przynieść szereg korzyści. Pierwszą jest sprawiedliwszy podział kosztów zgodny z zasadą „zanieczyszczający płaci”. Producent, który decyduje o projektowaniu opakowania, będzie mógł jednocześnie minimalizować związane z nim koszty.

Drugą korzyścią ma być stabilizacja, a w dłuższym horyzoncie także obniżenie opłat za odbiór odpadów ponoszonych przez mieszkańców. – Obecnie gminy i mieszkańcy borykają się z rosnącymi kosztami wywozu, wynikającymi z drożejących usług, paliwa czy wynagrodzeń. ROP ustabilizuje ten system – wskazała wiceminister.

Nie mniej ważny jest aspekt środowiskowy. Dzięki nowemu systemowi więcej dobrej jakości surowców ma trafiać do recyklingu, a sama ilość odpadów wprowadzanych na rynek powinna się zmniejszyć.

Etapy wdrożenia

Projekt ustawy zakłada stopniowe wdrażanie systemu w ciągu kilku lat. Już w 2025 r. gminy mają otrzymać pierwsze wynagrodzenie za gotowość do selektywnej zbiórki odpadów. Opłata ta będzie stosunkowo niewielka i wyniesie 6 zł na mieszkańca rocznie.

Od 2027 r. mechanizm zostanie powiązany z rzeczywistymi efektami. Gminy otrzymają środki proporcjonalnie do ilości odpadów przekazanych do recyklingu. Wreszcie od 2028 r. system obejmie wszystkich uczestników rynku, w tym sortownie i recyklerów, także poza strumieniem komunalnym – np. odpady powstające w sklepach czy handlu detalicznym.

Jak będzie działał system

Podczas konferencji Anita Sowińska omówiła schemat działania systemu. Obieg materiałowy rozpoczyna się od producenta, który wprowadza produkt na rynek. Konsument kupuje i zużywa produkt, a powstałe odpady trafiają do systemu gminnego, następnie do sortowni i recyklingu.

Drugim elementem jest obieg finansowy. – Pieniądz podąża za obiegiem materiałowym aż do końca cyklu życia produktu – wyjaśniała wiceminister.

Opłaty w ramach ROP będą kalkulowane przez Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy, a następnie konsultowane w Radzie Dialogu, w skład której wejdą przedsiębiorcy, samorządowcy, recyklerzy i organizacje społeczne. Stawki będą zróżnicowane w zależności od grup materiałowych i naliczane na podstawie raportów składanych do bazy BDO.

Kluczową rolę odegrają urzędy marszałkowskie, które już dziś pobierają opłaty produktowe, np. za reklamówki czy kubeczki jednorazowe, oraz kontrolują dane w BDO. To właśnie marszałkowie będą naliczać opłaty i przekazywać środki do Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska.

Rola NFOŚiGW i beneficjenci systemu

Narodowy Fundusz będzie instytucją centralną, podpisującą umowy z gminami, sortowniami i recyklerami. Największa część środków trafi do gmin, ponieważ to one wykonują najwięcej zadań związanych z gospodarką odpadami. – W praktyce to mieszkańcy będą pośrednimi beneficjentami, bo system wpłynie na stabilizację, a docelowo na obniżenie kosztów odbioru odpadów – zaznaczyła Anita Sowińska.

Na zakończenie podkreśliła, że ROP to nie tylko instrument finansowy, ale też mechanizm zmiany sposobu projektowania opakowań i motywowania przedsiębiorców do większej odpowiedzialności za środowisko. – To systemowa zmiana niezwykle potrzebna społecznie i środowiskowo – podsumowała.