Zarządzanie frakcją palną odpadów komunalnych w Polsce. Diagnoza i rekomendacje

Ta systemowa nierównowaga generuje szereg negatywnych konsekwencji: od eskalacji kosztów ponoszonych przez samorządy i mieszkańców, przez rozwój szarej strefy, po poważne zagrożenia dla środowiska, manifestujące się w setkach pożarów nielegalnych składowisk i niekontrolowanej emisji toksyn do atmosfery.

4 listopada 2025 Podkomisja stała do spraw monitorowania gospodarki odpadami zajęła się rozpatrzeniem informacji na temat zagospodarowania frakcji kalorycznej odpadów. W oparciu o dane eksperckie zidentyfikowano fundamentalne problemy systemowe oraz dokonano oceny dwóch kluczowych, komplementarnych kierunków działań. Pierwszy z nich to długoterminowe rozwiązanie systemowe, polegające na budowie sieci nowoczesnych instalacji termicznego przekształcania odpadów (ITPOK). Drugi to pilne, tymczasowe rozwiązanie pomostowe, mające na celu zagospodarowanie już nagromadzonych zwałów odpadów poprzez ich współspalanie w zmodernizowanych ciepłowniach. Propozycje te przedstawił prof. Grzegorz Wielgosiński.

Spotkanie Podkomisji stałej do spraw monitorowania gospodarki odpadami.

Zapraszamy zapoznania się z retransmisją.

Diagnoza sytuacji

Zrozumienie aktualnego wolumenu oraz trendów w wytwarzaniu odpadów komunalnych jest fundamentem dla wszelkiego planowania strategicznego w tym sektorze. Prognozy dotyczące wzrostu ilości odpadów w perspektywie krótko- i średnioterminowej w sposób bezpośredni determinują przyszłe zapotrzebowanie na moce przerobowe instalacji do ich zagospodarowania i stanowią kluczowy parametr w bilansowaniu całego systemu.

Analiza danych historycznych i prognoz przedstawionych przez prof. Grzegorza Wielgosińskiego wskazuje na wyraźny i trwały trend wzrostowy ilości wytwarzanych odpadów komunalnych w Polsce. Kluczowe obserwacje w tym zakresie obejmują:

• Trend historyczny: W latach 2014-2021 obserwowano systematyczny wzrost ilości odpadów w tempie przekraczającym 4% rocznie.
• Anomalia lat 2022-2023: W tym okresie nastąpiła stagnacja, a nawet niewielki spadek ilości odpadów w systemie, co było zjawiskiem wyjątkowym, bezpośrednio powiązanym z masowym wykorzystywaniem odpadów jako paliwa w piecach domowych.
• Aktualny wolumen: W 2024 roku ilość wytworzonych odpadów komunalnych ponownie weszła na ścieżkę wzrostu, przekraczając poziom 14 milionów ton.
• Prognoza na 2030 rok: Przyjmując ostrożne założenie o rocznym wzroście na poziomie 3%, prognozuje się, że w 2030 roku Polska będzie wytwarzać 16,5 miliona ton odpadów komunalnych rocznie.

Prognoza dalszego wzrostu opiera się na silnej korelacji obserwowanej w całej Unii Europejskiej pomiędzy dochodem narodowym na mieszkańca a ilością wytwarzanych odpadów. Jak wskazuje prof. Wielgosiński, Polska, mimo dynamicznego wzrostu gospodarczego, wciąż generuje o około 100 kg odpadów per capita mniej, niż wynikałoby to z jej aktualnego poziomu PKB w porównaniu do innych państw członkowskich. Oznacza to, że potencjał wzrostowy nie został jeszcze wyczerpany. Co więcej, przyjęte w prezentowanym podczas obrad komisji raporcie założenie 3% wzrostu jest konserwatywne, gdyż wiele innych prognoz wskazuje na możliwość osiągnięcia nawet 20 milionów ton rocznie w perspektywie 2035 roku.

Rosnący strumień odpadów komunalnych generuje ogromną presję na istniejącą infrastrukturę. Stanowi to bezpośredni punkt wyjścia do analizy deficytu mocy przerobowych, który jest centralnym problemem całego systemu.

Strukturalny deficyt mocy przerobowych i jego konsekwencje

Brak równowagi pomiędzy podażą frakcji palnej odpadów a dostępnymi mocami jej legalnego i bezpiecznego przetwarzania ma daleko idące implikacje strategiczne. Ten strukturalny deficyt mocy jest głównym źródłem licznych patologii systemowych, prowadząc do negatywnych skutków ekonomicznych, środowiskowych i społecznych. Problem ten nie jest zjawiskiem przejściowym, lecz chroniczną słabością polskiej gospodarki odpadami.

Bilans frakcji palnej

Ilościowa analiza luki w systemie, oparta na bilansach prof. Wielgosińskiego, ukazuje alarmującą skalę problemu. Szacuje się, że rocznie średnio 2 miliony ton frakcji palnej odpadów komunalnych nie znajduje miejsca w legalnym systemie zagospodarowania. Od momentu wprowadzenia zakazu składowania odpadów o kaloryczności powyżej 6 MJ/kg, czyli od 1 stycznia 2016 roku, skumulowana nadwyżka odpadów przeznaczonych do zagospodarowania, a faktycznie zmagazynowanych w różnych, często nielegalnych miejscach, osiągnęła szacunkowy poziom 16,5 miliona ton. Należy kategorycznie odróżnić tę wielkość od prognozy rocznej produkcji na rok 2030 – mowa tu o już istniejącej, skumulowanej nadwyżce odpadów, która stanowi bezpośrednie i bieżące zagrożenie dla środowiska – podkreślał prof. Wielgosiński

Identyfikacja negatywnych konsekwencji

Chroniczny niedobór mocy przerobowych prowadzi do trzech głównych, destrukcyjnych zjawisk:

1. Eskalacja kosztów zagospodarowania. Deficyt instalacji tworzy rynek, na którym popyt na usługi zagospodarowania odpadów znacznie przewyższa podaż. Prowadzi to do drastycznego wzrostu cen, które ostatecznie obciążają budżety samorządów i mieszkańców. Jak wskazuje prof. Wielgosiński, podczas gdy oficjalne ceny “na bramie” w istniejących spalarniach wahają się w przedziale od 250-300 zł do 450 zł za tonę, ceny w przetargach publicznych sięgają 900 zł, a w Warszawie notowano nawet stawki rzędu 1400 zł za tonę. Realny wpływ tego zjawiska na finanse publiczne ilustruje przykład przetargu ogłoszonego przez MPO Warszawa, gdzie spółka oszacowała koszt na 645 zł za tonę, podczas gdy najniższa złożona oferta wynosiła 835 zł.
2. Rozwój szarej strefy. Wysokie koszty i brak legalnych możliwości zagospodarowania odpadów napędzają rozwój szarej strefy. Zjawisko to polega na “wypływaniu” odpadów z oficjalnego systemu i ich nielegalnym porzucaniu lub fałszowaniu dokumentacji. Skala problemu jest ogromna – Polski Instytut Ekonomiczny szacuje ją na 30% całego rynku, a prof. Wielgosiński na ok. 20%. Te procentowe szacunki znajdują swoje potwierdzenie w twardych danych. Fizyczną manifestacją szarej strefy jest wspomniany roczny deficyt 2 milionów ton odpadów, co potwierdza w swoich szacunkach Marcin Jopek, wskazując na 1,5-2 mln ton znikających z systemu rocznie. Przekłada się to na stratę finansową rzędu 1,5 miliarda złotych rocznie. Skrajnym przykładem tej patologii jest sytuacja z województwa kujawsko-pomorskiego, gdzie na składowisko komunalne w ciągu kilku lat trafił nielegalnie milion ton odpadów z całej Polski.
3. Zagrożenie pożarowe i środowiskowe. Odpady, które nie znajdują miejsca w instalacjach, są masowo magazynowane, często w sposób nielegalny i niezabezpieczony, co stwarza bezpośrednie zagrożenie pożarowe. Dane statystyczne są alarmujące: w 2019 roku odnotowano 260 pożarów miejsc magazynowania odpadów, a w 2023 roku – 138. Eskalacja tego zjawiska jest bezpośrednio powiązana z systemową luką prawną; jak wskazuje prof. Wielgosiński, gwałtowny wzrost liczby pożarów nastąpił po upływie pierwszego trzyletniego okresu legalnego magazynowania odpadów, liczonego od 2016 roku. Skala zagrożenia dla środowiska i zdrowia ludzkiego jest gigantyczna. Zgodnie z jego analizą, emisja dioksyn pochodząca z jednego statystycznego pożaru składowiska odpadów jest równoważna ośmiu latom łącznej pracy wszystkich polskich spalarni odpadów komunalnych.

Opisane konsekwencje jednoznacznie wskazują na pilną potrzebę wdrożenia skutecznych i kompleksowych rozwiązań systemowych, które przywrócą równowagę na rynku i wyeliminują zdiagnozowane patologie.

Proponowane kierunki działań strategicznych

W odpowiedzi na zdiagnozowane problemy, zarekomendowano wdrożenie dwutorowej strategii. Działania te dzielą się na długoterminowe rozwiązanie o charakterze systemowym, które zapewni stabilność w przyszłości, oraz na pilne, tymczasowe rozwiązanie pomostowe, którego celem jest zagospodarowanie historycznych zwałów odpadów i zminimalizowanie bieżących zagrożeń.

Rozwiązanie długoterminowe: Budowa nowych instalacji termicznego przekształcania odpadów (ITPOK)

Budowa nowoczesnej, ogólnokrajowej sieci instalacji termicznego przekształcania odpadów z odzyskiem energii (ITPOK) stanowić ma fundament zrównoważonego i stabilnego systemu gospodarki odpadami. Należy podkreślić, że termiczne przekształcanie jest “wrogiem składowania, a nie recyklingu”. Jest to technologia niezbędna do zagospodarowania frakcji resztkowej, nienadającej się do recyklingu materiałowego, a tym samym kluczowa dla osiągnięcia unijnego celu ograniczenia składowania odpadów do poziomu 10% do 2035 roku.

Obecnie w Polsce realizowanych jest kilka projektów inwestycyjnych w tym zakresie. Uruchomiono już nowe zakłady w Gdańsku i Olsztynie. W fazie budowy lub rozruchu znajdują się instalacje w Warszawie, Rzeszowie i Krośnie. Dodatkowo, na liście projektów dofinansowanych przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej znajduje się 12 wniosków, a kolejne instalacje (m.in. w Inowrocławiu i Łodzi) mają być realizowane ze środków własnych inwestorów.

Korzyści ekonomiczne i systemowe wynikające z funkcjonowania ITPOK są znaczące, co najlepiej ilustruje przykład Gdańska, przedstawiony przez Sławomira Kiszkurno:

• Oszczędności finansowe. Uruchomienie instalacji przyniosło oszczędności w wysokości 45 milionów złotych rocznie w budżecie miasta, co stanowi jedną piątą całkowitego budżetu systemu odpadowego.
• Stabilizacja opłat. Miasta posiadające własne ITPOK charakteryzują się najniższymi stawkami opłat za gospodarowanie odpadami dla mieszkańców.
• Efektywność systemowa. Termiczne przekształcanie jest jedynym skutecznym sposobem zagospodarowania wielu frakcji resztkowych, których nie można poddać recyklingowi. Są to m.in. zanieczyszczenia z selektywnej zbiórki (np. ok. 60% frakcji z żółtego worka czy zanieczyszczenia ze szkła), rozdrobnione odpady wielkogabarytowe, balast z kompostowni czy tzw. stabilizat po procesach mechaniczno-biologicznego przetwarzania.

Jednocześnie Ministerstwo Klimatu i Środowiska, reprezentowane przez Anitę Sowińską, prezentuje ostrożne podejście do dalszego publicznego finansowania budowy ITPOK, wyrażając obawy przed “przewymiarowaniem” sieci instalacji. Należy przy tym zaznaczyć, że ostrożność ta jest elementem szerszego procesu analitycznego – resort przygotowuje się do rewizji Krajowego Planu Gospodarki Odpadami (KPGO), w ramach której zapotrzebowanie na moce przerobowe będzie ponownie analizowane. Należy również odnotować, że w obecnej perspektywie finansowej Unii Europejskiej na lata 2021-2027 nie przewidziano funduszy na tego typu inwestycje.

Rozwiązanie Tymczasowe: Współspalanie frakcji palnej w ciepłownictwie

Jako innowacyjne i pragmatyczne rozwiązanie problemu 16,5 miliona ton zalegających odpadów, proponuje się wprowadzenie możliwości tymczasowego współspalania frakcji palnej (RDF) w istniejących, zmodernizowanych ciepłowniach. Jest to środek przejściowy, zaprojektowany na okres do 2035 roku, który ma na celu bezpieczne unieszkodliwienie historycznych zwałów i odciążenie systemu do czasu pełnego uruchomienia docelowej sieci ITPOK.

Mechanizm proponowanego rozwiązania, oparty na inicjatywie prof. Wielgosińskiego, zakłada następujące elementy:

• Podmiot: Zmodernizowane ciepłownie węglowe, które już dziś spełniają standardy emisyjne określone w dyrektywie o średnich obiektach spalania (MCP).
• Proces: Dodawanie frakcji palnej (RDF) w ilości ok. 10% do spalanego w kotle węgla.
• Potencjał: Szacuje się, że w ten sposób można by zagospodarować co najmniej 0,5 miliona ton odpadów rocznie. W perspektywie 10 lat pozwoliłoby to na bezpieczne usunięcie około 5 milionów ton odpadów zalegających w nielegalnych magazynach.
• Cel: Bezpieczne i kontrolowane unieszkodliwienie historycznych zwałów odpadów, co radykalnie zmniejszy ryzyko pożarów i zanieczyszczenia środowiska.

Kluczową barierą dla wdrożenia tego rozwiązania jest niezgodność z niektórymi wymogami obecnego rozporządzenia w sprawie termicznego przekształcania odpadów. Jak precyzuje prof. Wielgosiński, w zmodernizowanych kotłach ciepłowniczych (np. typu WR25) spełnienie pewnych rygorystycznych wymogów, zaprojektowanych dla dedykowanych spalarni odpadów, jest technicznie niepraktyczne. Dlatego implementacja tego rozwiązania wymaga wprowadzenia czasowej derogacji (odstępstwa) od tych przepisów, obowiązującej do 2035 roku.

Jak zapowiedział prof. Wielgosiński, w celu empirycznego udowodnienia, że współspalanie do 10% RDF jest procesem bezpiecznym dla środowiska i nie pogarsza funkcjonowania kotłów ciepłowniczych, planowane jest przeprowadzenie dedykowanego projektu badawczego (próby technologicznej). Jego pozytywne wyniki będą stanowiły kluczowy argument za wprowadzeniem niezbędnych zmian legislacyjnych.

Oba przedstawione rozwiązania – budowa docelowej sieci ITPOK oraz tymczasowe współspalanie – są w pełni komplementarne. Tworzą one kompleksową, dwutorową strategię, która pozwala zarówno na rozwiązanie bieżącego kryzysu, jak i na budowę stabilnego systemu na przyszłość.

Wnioski i rekomendacje

Ustalenia zaprezentowane podczas obrad Podkomisji wskazują na istnienie głębokiego, strukturalnego kryzysu w polskiej gospodarce odpadami jeśli chodzi o frakcję kaloryczną. Jest on napędzany przez rosnący wolumen odpadów i chroniczny deficyt mocy przerobowych. Sytuacja ta prowadzi do poważnych, negatywnych konsekwencji ekonomicznych, środowiskowych i społecznych, w tym do eskalacji kosztów dla mieszkańców, rozwoju szarej strefy oraz drastycznego wzrostu zagrożenia pożarowego. W odpowiedzi na te wyzwania, sformułowano następujące rekomendacje, które zaprezentowano podczas obrad:

1. Pilne umożliwienie realizacji projektu pilotażowego współspalania. Eksperci obecni na spotkaniu zasugerowali podjęcie natychmiastowych działań legislacyjnych umożliwiających przeprowadzenie projektu badawczego dotyczącego współspalania do 10% frakcji palnej (RDF) w zmodernizowanych ciepłowniach. Jest to kluczowy krok w celu empirycznej weryfikacji bezpieczeństwa i efektywności proponowanego rozwiązania tymczasowego, które może znacząco przyczynić się do rozwiązania problemu zalegających odpadów.
2. Wprowadzenie czasowej derogacji prawnej dla współspalania. Po uzyskaniu pozytywnych wyników badań, rekomenduje się wprowadzenie czasowego (obowiązującego do 2035 roku) odstępstwa w rozporządzeniu w sprawie termicznego przekształcania odpadów. Umożliwiłoby to zmodernizowanym ciepłowniom współspalanie frakcji palnej, co jest najszybszym i najbardziej pragmatycznym sposobem na redukcję zagrożenia związanego z 16,5 milionami ton odpadów zalegających w nielegalnych lub tymczasowych magazynach.
3. Utrzymanie wsparcia dla budowy docelowej sieci ITPOK. Rekomenduje się kontynuację procesów inwestycyjnych związanych z budową nowych instalacji termicznego przekształcania odpadów. ITPOK są strategicznie niezbędne do osiągnięcia długoterminowej stabilności systemu, realizacji celów Unii Europejskiej w zakresie ograniczenia składowania oraz trwałego obniżenia kosztów gospodarowania odpadami dla mieszkańców.

Równoległa realizacja obu komplementarnych ścieżek stanowi w opinii uczestników obrad Podkomisji logicznie spójną i kompleksową odpowiedź na obecny kryzys. Ta dwutorowa strategia w ich opinii jest niezbędna, ponieważ jako jedyna w sposób całościowy adresuje oba wymiary problemu: zarówno zagospodarowanie już istniejących, historycznych zwałów odpadów (problem “stock”), jak i domknięcie bieżącego, rocznego deficytu mocy przerobowych (problem “flow”). Wdrożenie tej strategii  przedstawiono jako warunek fundamentalny dla uniknięcia głębszego paraliżu systemu i stworzenia zrównoważonej, bezpiecznej i efektywnej ekonomicznie gospodarki odpadami w Polsce.

Co dalej z polskimi spalarniami? Trwa Konferencja „Termiczne Przekształcanie Odpadów. Odzysk Energii”