Reklama

Polskie powietrze 2024. 5 wniosków z raportu GIOŚ, które mogą zaskoczyć

depositphotos

MŁ

17.11.2025, o godz. 17:20

czas czytania: około 7 minut

Główny Inspektorat Ochrony Środowiska opublikował zbiorczy raport krajowy z rocznej oceny jakości powietrza w strefach wykonanej według zasad określonych w art. 89 ustawy - Prawo ochrony środowiska. Raport zawiera podsumowanie wyników rocznych ocen jakości powietrza w strefach w Polsce za 2024 rok. Ocena jakości powietrza wykonywana jest w podziale na 46 stref, a jej wynikiem jest przypisanie każdej ze stref klasy (A – strefa bez przekroczenia lub C – strefa z przekroczeniem) dla każdego z ocenianych zanieczyszczeń. Wyniki klasyfikacji stref przekładają się na określone wymagania w zakresie działań na rzecz poprawy lub utrzymania jakości powietrza.

Dalsza część tekstu znajduje się pod reklamą

Reklama

Czym naprawdę oddychamy?

Gdy myślimy o jakości powietrza w Polsce, przed oczami staje nam zazwyczaj obraz zimowego smogu, masek antysmogowych i alarmujących czerwonych wskaźników na mapach. To prawda, która przez lata kształtowała naszą publiczną świadomość. Jednak najnowsza, roczna ocena jakości powietrza za 2024 rok, opublikowana przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska (GIOŚ), maluje obraz znacznie bardziej złożony i – w niektórych aspektach – zaskakujący.

Kompleksowa analiza danych zebranych w 46 strefach pomiarowych w całym kraju pokazuje, że walka o czyste powietrze to nie jedna, a wiele bitew toczonych na różnych frontach. W niektórych odnieśliśmy ciche, ale spektakularne zwycięstwa. W innych wciąż zmagamy się z tymi samymi, uporczywymi problemami, których źródła leżą bliżej, niż mogłoby się wydawać.

Kompletny raport GIOŚ zawiera obszerne dane dotyczące analizy powietrza w naszym kraju. Niniejszy artykuł przedstawia pięć kluczowych, najbardziej zaskakujących wniosków. Pokazują one, gdzie leżą nasze największe sukcesy, jakie są prawdziwe źródła najpoważniejszych zagrożeń i jakie niewidoczne na co dzień wyzwania stoją przed nami wszystkimi.

Po pierwsze. Wygraliśmy kilka ważnych bitew czyli tych zanieczyszczeń nie musimy się już obawiać

W publicznej debacie o smogu łatwo przeoczyć pozytywne wiadomości. Raport GIOŚ na 2024 rok przynosi jedną, niezwykle istotną: istnieje cała grupa szkodliwych substancji, które udało się skutecznie opanować w skali całego kraju.

W przypadku dwutlenku siarki (SO2), tlenku węgla (CO), benzenu (C6H6), ołowiu (Pb), kadmu (Cd) oraz niklu (Ni), absolutnie wszystkie 46 stref pomiarowych w Polsce spełniło obowiązujące normy jakości powietrza.

To ogromny sukces, który świadczy o skuteczności podjętych działań, wymierzonych głównie w duże źródła przemysłowe i energetyczne. Warto jednak zaznaczyć, że nie wszystkie metale ciężkie są w pełni pod kontrolą – raport wciąż wskazuje na lokalne przekroczenia norm dla arsenu w dwóch strefach, co pokazuje, że wyzwania związane z emisjami przemysłowymi nadal istnieją, choć w znacznie mniejszej skali.

Po drugie. Główny winowajca smogu czai się w naszych domach – to benzo(a)piren

Podczas gdy kontrolujemy emisje przemysłowe, największym i najbardziej uporczywym problemem pozostaje zanieczyszczenie, którego źródło znajduje się w naszych własnych domach. Raport jednoznacznie wskazuje, że substancją, dla której odnotowano największą liczbę przekroczeń norm, jest benzo(a)piren (B(a)P) – rakotwórczy związek zawarty w pyle zawieszonym PM10.

W 2024 roku aż 21 z 46 stref zostało sklasyfikowanych jako strefy klasy C z powodu przekroczenia docelowego poziomu stężeń B(a)P. Co istotne, raport podkreśla, że liczba stref z przekroczeniami była taka sama jak w roku 2023, co świadczy o uporczywym charakterze tego problemu i braku postępu w tej kluczowej kwestii. Raport GIOŚ nie pozostawia wątpliwości co do przyczyny tego stanu rzeczy, wskazując na „emisję związaną z indywidualnym ogrzewaniem budynków”, powszechnie znaną jako „niska emisja”.

Znaczenie tego problemu podkreśla poniższy cytat z oficjalnego dokumentu:

“Zanieczyszczenie powietrza benzo(a)pirenem w pyle zawieszonym PM10 stanowi w Polsce w dalszym ciągu poważny problem i wymaga prowadzenia działań naprawczych.

Wniosek jest prosty i dosadny: największym wyzwaniem dla czystości polskiego powietrza nie są dziś kominy wielkich fabryk, lecz miliony kominów domów jednorodzinnych, w których spalane są paliwa stałe w przestarzałych instalacjach. To rozproszone źródło zanieczyszczeń jest najtrudniejsze do opanowania.”

Po trzecie. Smog z rur wydechowych maleje, ale dwa miasta wciąż na celowniku

Dobra wiadomość płynie z analizy danych dotyczących dwutlenku azotu (NO2) – zanieczyszczenia, które jest głównym wskaźnikiem wpływu transportu samochodowego na jakość powietrza. Raport za 2024 rok pokazuje w tym obszarze wymierną poprawę.

Liczba stref, w których przekroczono średnioroczną normę dla NO2, spadła z czterech w 2023 roku do zaledwie dwóch w 2024 roku.

Przekroczenia norm odnotowano już tylko w dwóch aglomeracjach: w Krakowie i Katowicach. Co ważne, raport podkreśla, że mają one charakter lokalny i występują wyłącznie na obszarach o bardzo intensywnym ruchu samochodowym. Sugeruje to, że działania podejmowane w miastach w celu ograniczenia negatywnego wpływu transportu (np. modernizacja floty komunikacji miejskiej, zarządzanie ruchem) zaczynają przynosić efekty, choć w największych i najbardziej obciążonych ruchem metropoliach wyzwanie pozostaje aktualne.

Po czwarte. Paradoks ozonu czyli “dobry” smog, który jest problemem w niemal całej Polsce.

Smog kojarzy nam się z zimą, mrozem i dymem. Raport GIOŚ zwraca jednak uwagę na cichy, letni problem, który dotyczy niemal całego kraju: ozon troposferyczny (O3). W przeciwieństwie do zanieczyszczeń emitowanych bezpośrednio z kominów, ozon jest zanieczyszczeniem wtórnym, powstającym w wyniku reakcji chemicznych zachodzących pod wpływem słońca i wysokiej temperatury.

Dane z raportu ujawniają zaskakujący paradoks, który wynika z istnienia dwóch różnych norm dla ozonu. Pierwsza, łagodniejsza, to poziom docelowy (120 µg/m³), określony w celu ochrony zdrowia ludzkiego i dopuszczający pewną liczbę dni z przekroczeniami w roku. W świetle tej normy problem w 2024 roku wystąpił tylko w 3 strefach.

Istnieje jednak druga, znacznie bardziej rygorystyczna norma: poziom celu długoterminowego (również 120 µg/m³), który dla ochrony zdrowia nie powinien być przekraczany w ogóle. Jest to standard, do którego dążymy w dłuższej perspektywie, aby zapewnić pełne bezpieczeństwo. Okazuje się, że tego celu nie spełniły aż 44 z 46 stref w Polsce.

Oznacza to, że chociaż alarmujące, krótkotrwałe stężenia ozonu są rzadkie, to niemal cały kraj jest stale narażony na jego podwyższony poziom, który w długiej perspektywie uznawany jest za szkodliwy. To powszechny problem, najbardziej dotkliwy niekoniecznie w centrach miast, ale na rozległych obszarach, często w słoneczne, letnie dni.

Po piąte. Pył PM2,5: Spełniamy stare normy, ale poprzeczka poszła w górę

Sytuacja dotycząca pyłu drobnego PM2,5, który jest uznawany za najgroźniejszy dla zdrowia składnik smogu, to opowieść o dwóch normach – starej i nowej, bardziej rygorystycznej. Dane z 2024 roku pokazują zarówno postęp, jak i nowe wyzwania.

Dobra wiadomość jest taka, że po raz drugi w historii (pierwszy raz miał miejsce w 2023 roku), wszystkie 46 stref w Polsce spełniło starszą, bardziej liberalną normę roczną dla PM2,5 (tzw. I faza: 25 µg/m³). To potwierdzenie, że jakość powietrza systematycznie się poprawia.

Jednak od niedawna obowiązuje w Polsce nowa, ostrzejsza norma (tzw. II faza: 20 µg/m³), bardziej zbliżona do zaleceń zdrowotnych. W świetle tego kryterium, w 2024 roku 4 strefy nie dotrzymały normy. Były to: aglomeracja łódzka, strefa łódzka, Aglomeracja górnośląska oraz miasto Częstochowa.

Pokazuje to, że choć robimy postępy, to w miarę jak rośnie nasza wiedza o wpływie zanieczyszczeń na zdrowie, rosną też wymagania. Walka o czyste powietrze trwa, a jej celem jest dostosowanie się do coraz wyższych standardów chroniących nasze zdrowie.

Złożony obraz polskiego powietrza

Raport GIOŚ na 2024 rok udowadnia, że jakość powietrza w Polsce nie jest czarno-biała. Obraz, jaki się z niego wyłania, jest pełen niuansów: wyraźnych sukcesów w walce z zanieczyszczeniami przemysłowymi, widocznej poprawy w ograniczaniu smogu komunikacyjnego i jednocześnie uporczywych, głęboko zakorzenionych problemów, których źródła biją w naszych domach.

Najważniejszy wniosek jest jednoznaczny: kluczowym i najpoważniejszym wyzwaniem pozostaje emisja rakotwórczego benzo(a)pirenu, pochodząca z indywidualnego ogrzewania budynków. To właśnie tam koncentruje się dziś główny front walki o zdrowe powietrze dla milionów Polaków.

Tagi: