Planowanie energetyczne to dziś jedna z największych szans rozwojowych dla samorządów. Dobrze przygotowany lokalny plan zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe to narzędzie strategiczne, które pozwala gminom świadomie kształtować bezpieczeństwo energetyczne, stabilizować koszty dla mieszkańców i skutecznie sięgać po środki zewnętrzne na inwestycje.

Transformacja energetyczna w Polsce coraz wyraźniej przenosi się na poziom lokalny. To właśnie w gminach zapadają decyzje dotyczące kierunku rozwoju systemów ciepłowniczych, integracji odnawialnych źródeł energii czy modernizacji infrastruktury. Dlatego planowanie energetyczne staje się fundamentem odpowiedzialnego zarządzania rozwojem.

Dziś około 50% gmin realizuje obowiązek wynikający z ustawy Prawo energetyczne w zakresie planowania zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe. To dobry punkt wyjścia, ale aby transformacja sektora ciepłownictwa przebiegała sprawnie i bezpiecznie dla mieszkańców, planowanie powinno stać się standardem we wszystkich samorządach.

Z perspektywy IGCP lokalne plany energetyczne nie są formalnością, lecz realnym instrumentem rozwoju. Ciepłownictwo systemowe ma charakter lokalny – jest ściśle powiązane z uwarunkowaniami przestrzennymi, strukturą zabudowy, lokalnymi zasobami paliw i OZE oraz z decyzjami samorządów. Bez świadomego i rzetelnego planowania na poziomie gmin trudno efektywnie integrować odnawialne źródła energii, rozwijać magazynowanie ciepła, wykorzystywać ciepło odpadowe czy projektować elektryfikację ciepłownictwa w sposób bezpieczny dla mieszkańców i stabilny dla systemów.

Nowe obowiązki samorządów

W najbliższym czasie przed samorządami pojawią się nowe obowiązki. Znowelizowana dyrektywa o efektywności energetycznej (EED) wprowadza konieczność opracowania planów w zakresie ogrzewania i chłodzenia dla gmin powyżej 45 tys. mieszkańców. To dokumenty znacznie bardziej złożone niż dotychczasowe założenia do planów energetycznych – wymagające analiz potencjału OZE, ciepła odpadowego, możliwości elektryfikacji, rozwoju chłodnictwa systemowego czy modernizacji sieci do pracy niskotemperaturowej. Bez odpowiednich wytycznych merytorycznych i wsparcia finansowego istnieje realne ryzyko, że część gmin ograniczy się do rozwiązań najtańszych, a nie najlepszych z punktu widzenia długofalowych celów klimatycznych i bezpieczeństwa energetycznego.

Brak planowania niesie za sobą także bardzo konkretne, negatywne skutki ekonomiczne i społeczne. Prowadzi do chaotycznych decyzji inwestycyjnych, wspierania rozproszonych źródeł ciepła kosztem efektywnych systemów ciepłowniczych, a w konsekwencji do zjawiska kanibalizacji środków publicznych. Dotacje, które powinny wzmacniać transformację całych systemów, bywają wykorzystywane do finansowania odłączania budynków od sieci ciepłowniczych – często bez rzetelnej oceny, czy alternatywne źródła są w stanie realnie i całorocznie pokryć zapotrzebowanie na ciepło. Efekt? Wzrost jednostkowych kosztów dla pozostałych odbiorców i presja na podwyżki cen ciepła.

Narzędzie ochrony odbiorców

Dobre planowanie energetyczne jest jednym z kluczowych narzędzi ochrony odbiorców końcowych. Pozwala racjonalnie rozłożyć inwestycje w czasie, dobrać technologie adekwatne do lokalnych warunków i ograniczyć ryzyko gwałtownych wzrostów kosztów. Bez planów trudno mówić o skutecznej walce z ubóstwem energetycznym czy o sprawiedliwej transformacji, która uwzględnia możliwości finansowe mieszkańców.

Brak spójnego planowania energetycznego na poziomie lokalnym utrudnia także dostęp do finansowania inwestycji – ze środków zarówno krajowych, jak i unijnych. Coraz więcej programów wsparcia wymaga wykazania zgodności projektów z lokalnymi i regionalnymi dokumentami strategicznymi. Gminy, które takich dokumentów nie posiadają lub dysponują planami przestarzałymi, automatycznie ograniczają swoje możliwości pozyskania środków na modernizację systemów ciepłowniczych, rozwój odnawialnych źródeł energii czy poprawę efektywności energetycznej budynków.

Brak planów osłabia również dialog pomiędzy samorządami a przedsiębiorstwami ciepłowniczymi. Bez wspólnej wizji rozwoju systemów lokalnych trudno podejmować decyzje inwestycyjne o horyzoncie sięgającym kilkunastu czy kilkudziesięciu lat, a taki jest niezbędny w przypadku infrastruktury ciepłowniczej. Prowadzi to do odkładania inwestycji, zwiększania ryzyka regulacyjnego oraz utrzymywania systemów w trybie „zarządzania przetrwaniem” zamiast w trybie „zarządzania rozwojem”.

IGCP apeluje, aby planowanie energetyczne na poziomie gmin stało się realnym filarem transformacji, a nie jedynie formalnym obowiązkiem. Niezbędne jest zapewnienie samorządom wsparcia finansowego, jasnych wytycznych oraz koordynacji działań pomiędzy administracją centralną, gminami i przedsiębiorstwami ciepłowniczymi. Transformacja energetyczna nie wydarzy się „sama” – musi być zaplanowana. A bez planów lokalnych nawet najlepsze strategie krajowe pozostaną na papierze.

Jacek Szymczak
prezes Izby Gospodarczej Ciepłownictwo Polskie