Krajowa Izba Gospodarki Odpadami – organizacja samorządu gospodarczego zrzeszająca przedsiębiorstwa działające w sektorze gospodarki odpadami, w szczególności spółki komunalne funkcjonujące w strukturach jednostek samorządu terytorialnego – zainicjowała pracę nad powstaniem memorandum w sprawie roli instalacji termicznego przekształcania odpadów w gospodarce o obiegu zamkniętym oraz transformacji ciepłownictwa.

Dokument ten odzwierciedla perspektywę miast, gmin oraz podmiotów komunalnych, które w praktyce odpowiadają za projektowanie, wdrażanie i stabilne funkcjonowanie systemów gospodarki odpadami w Polsce. Jego celem jest wyrażenie stanowiska podmiotów bezpośrednio realizujących cele unijnej polityki odpadowej, energetycznej i klimatycznej, a jednocześnie odpowiedzialnych za wywiązanie się z obowiązujących oraz projektowanych regulacji prawnych na poziomie krajowym i europejskim. Krajowa Izba Gospodarki Odpadami jako reprezentant znaczącej części rynku gospodarki odpadami w Polsce prezentuje doświadczenia i postulaty wynikające z wieloletniej praktyki operacyjnej swoich członków oraz ich współpracy z administracją rządową i samorządową.

Instalacje termicznego przekształcania odpadów komunalnych (ITPO/Waste-to-Energy) stanowią trwały i niezbędny element systemu gospodarowania odpadami w Unii Europejskiej. Realizacja celów unijnych w zakresie gospodarki o obiegu zamkniętym, transformacji energetycznej oraz neutralności klimatycznej wymaga spójnego i systemowego podejścia do wszystkich elementów infrastruktury środowiskowej. Szczególne znaczenie mają w tym kontekście właśnie instalacje Waste-to-Energy, które funkcjonują na styku polityki odpadowej, energetycznej i klimatycznej. Ich rola w systemie gospodarowania odpadami jest dobrze ugruntowana, jednak wraz z ewolucją unijnych ram regulacyjnych coraz istotniejsze staje się całościowe spojrzenie na efekty funkcjonowania ITPO, wykraczające poza klasyczne ujęcie unieszkodliwiania odpadów.

Żużle potencjalnym źródłem surowców

Jednym z istotnych wyzwań stojących przed Unią Europejską jest zapewnienie bezpieczeństwa dostaw surowców oraz ograniczenie zależności od importu surowców pierwotnych. Wydobycie pierwotne wiąże się z istotnym obciążeniem środowiskowym, a w wielu przypadkach również z ryzykiem geopolitycznym. Z tego względu coraz większy nacisk kładzie się na wykorzystanie surowców wtórnych oraz maksymalizację odzysku materiałowego w ramach istniejących strumieni odpadów. W tym kontekście pozostałości po procesie termicznego przekształcania odpadów, w szczególności żużle, stanowią potencjalne źródło surowców mineralnych i metali.

Odzysk energii

Istotnym aspektem funkcjonowania ITPO jest odzysk energii, w szczególności ciepła wykorzystywanego w systemach ciepłowniczych. Systemy te mogą stanowić kluczowy element infrastruktury energetycznej miast, zapewniając dostawy ciepła do znacznej liczby odbiorców. Ciepło odzyskiwane w procesach termicznego przekształcania odpadów stanowi źródło energii o charakterze lokalnym i stabilnym, które powstaje niezależnie od warunków pogodowych i sezonowych. Z perspektywy systemowej brak wykorzystania tego ciepła oznaczałby jego bezpowrotną utratę oraz konieczność zastąpienia go innymi źródłami, często wymagającymi dodatkowych inwestycji infrastrukturalnych.

Instalacje termicznego przekształcania odpadów w Polsce zapewniają ciepło systemowe dla aglomeracji zamieszkanych przez ponad 5 mln mieszkańców. Odzysk ciepła jest w tych instalacjach efektem ubocznym procesu, którego podstawowym celem pozostaje przetwarzanie odpadów, co znajduje potwierdzenie w unijnych definicjach instalacji spalania odpadów.

Ekonomiczne skutki EU ETS

Analizy dotyczące objęcia spalarni odpadów komunalnych systemem EU ETS rodzą istotne ryzyka systemowe. Sektor Waste-to-Energy przetwarza odpady nienadające się do recyklingu i stanowi kluczowy element realizacji celu ograniczenia składowania.

Dostępne analizy wskazują, że objęcie instalacji Waste-to-Energy systemem EU ETS może prowadzić do istotnych skutków ekonomicznych po stronie systemu gospodarki odpadami oraz ciepłownictwa. Szacuje się, że koszty uprawnień do emisji mogą przełożyć się na wzrost opłat bramowych dla RDF-u i odpadów resztkowych rzędu 60% do 2035 r. Równolegle koszty ETS mogą zwiększyć cenę ciepła produkowanego o ok. 52% do 2035 r. Wzrost ten znajduje bezpośrednie odzwierciedlenie w taryfach ciepłowniczych, podnosząc koszty ogrzewania dla odbiorców końcowych i osłabiając konkurencyjność ciepła z ITPO względem innych źródeł.

Niezbędne działania

Działania, które winny zostać podjęte w celu pełnego wykorzystania potencjału instalacji termicznego przekształcania odpadów, a tym samym wzrostu efektywności polskiego systemu gospodarki odpadami i stabilizacji kosztów jego funkcjonowania, to:

1. Jednoznaczne uznanie ciepła odzyskiwanego w ITPO (również w kogeneracji) za ciepło odpadowe, o ile podstawowym celem instalacji jest przetwarzanie odpadów. Wprowadzenie stosownych zapisów do ustawy o OZE w oparciu o sprawdzone rozwiązania funkcjonujące w innych państwach UE (regulacja na szczeblu krajowym).

2. Umożliwienie zaliczania frakcji mineralnych odzyskiwanych po spalaniu odpadów komunalnych do poziomów recyklingu – pod warunkiem spełnienia kryteriów jakościowych i środowiskowych, pozostawienie państwom członkowskim elastyczności w uwzględnianiu tego strumienia w realizacji celów recyklingu (regulacja na poziomie UE).

3. Zawieszenie stosowania EU ETS wobec ITPO co najmniej do 2035 r. oraz docelowa rezygnacja z obejmowania sektora Waste-to-Energy systemem EU ETS, przy jednoczesnym wsparciu inwestycji umożliwiających realizację celów odpadowych UE (regulacja na szczeblu UE).

Krajowa Izba Gospodarki Odpadami planuje współpracę z organizacjami samorządowymi, ciepłowniczymi oraz innymi organizacjami branży gospodarki odpadami w celu poparcia naszego stanowiska i wspólnej prezentacji władzom RP potencjału drzemiącego w ITPO i w rezultacie wprowadzenia odpowiednich zmian prawnych umożliwiających maksymalne wykorzystanie potencjału ITPO w szerokim aspekcie gospodarczym dla dobra wielu branż/aspektów życia.

Tomasz Uciński
prezes Zarządu Krajowej Izby Gospodarki Odpadami

Wybicie
Opracowywane memorandum ma odzwierciedlać perspektywę miast, gmin oraz podmiotów komunalnych, które w praktyce odpowiadają za projektowanie, wdrażanie i stabilne funkcjonowanie systemów gospodarki odpadami w Polsce.