12 sierpnia rozpocznie się kolejny etap wdrażania jednego z najważniejszych aktów prawnych dla europejskiej gospodarki obiegu zamkniętego – Rozporządzenia PPWR (Packaging and Packaging Waste Regulation). Choć większość przedsiębiorców nie odczuje jeszcze natychmiastowych skutków nowych przepisów, kierunek zmian został już wyznaczony. W ciągu najbliższych kilkunastu lat opakowania obecne dziś na rynku przejdą prawdopodobnie największą transformację od czasu upowszechnienia tworzyw sztucznych.

PPWR nie jest bowiem zwykłą aktualizacją przepisów odpadowych. To próba całkowitego przeprojektowania europejskiego systemu opakowań – od etapu projektowania produktu, przez użytkowanie i zbiórkę, aż po recykling i ponowne wykorzystanie materiałów. Zmiany te będą miały konsekwencje zarówno dla producentów opakowań, właścicieli marek i sieci handlowych, jak i dla recyklerów, którzy przez dekady dostosowywali swoje instalacje do istniejącego strumienia odpadów.

Podstawowym celem PPWR jest ograniczenie ilości odpadów opakowaniowych generowanych przez mieszkańców Unii Europejskiej. W ostatnich latach ilość ta rosła mimo rozwoju selektywnej zbiórki i coraz większej świadomości ekologicznej konsumentów. Paradoks współczesnej gospodarki polega na tym, że choć recykling rozwija się dynamicznie, to ilość opakowań wprowadzanych na rynek rośnie jeszcze szybciej. W rezultacie coraz więcej surowców trafia do systemu gospodarki odpadami, który nie zawsze jest w stanie odzyskać je w sposób efektywny.

PPWR ma odwrócić tę logikę. Po raz pierwszy europejski prawodawca uznał, że samo zwiększanie poziomów recyklingu nie wystarczy. Należy przede wszystkim ograniczyć powstawanie odpadów u źródła. To fundamentalna zmiana filozofii. Przez lata pytano: „Jak lepiej recyklingować opakowania?”. Teraz coraz częściej pada pytanie: „Czy dane opakowanie jest w ogóle potrzebne?”.

Mniej znaczy lepiej?

Jednym z najbardziej rewolucyjnych elementów PPWR jest dążenie do eliminacji opakowań uznawanych za zbędne lub nadmierne. Dotyczy to głównie takich opakowań (lub ich warstw), które pełnią przede wszystkim funkcję marketingową, a nie ochronną. Przykładem mogą być dodatkowe pudełka wokół kosmetyków, podwójne opakowania niektórych artykułów spożywczych czy przesadnie rozbudowane opakowania stosowane w handlu internetowym.

W przyszłości producenci będą musieli wykazać, że masa i objętość opakowania zostały ograniczone do niezbędnego minimum. Oznacza to, że wiele konstrukcji obecnych dziś na sklepowych półkach może po prostu przestać być opłacalnych lub zgodnych z prawem.

Równocześnie rozwijane będą systemy ponownego użycia. Dotyczy to szczególnie sektora gastronomii, handlu detalicznego, logistyki i transportu. W tych obszarach coraz większą rolę mają odgrywać opakowania wielokrotnego użytku.

Jeżeli ten proces zakończy się sukcesem, część jednorazowych opakowań rzeczywiście zacznie znikać z rynku. Dość prawdopodobny jest też scenariusz, w którym jedno opakowanie będzie wykorzystywane wielokrotnie, zastępując kilka, kilkanaście lub nawet kilkadziesiąt opakowań jednorazowych. W praktyce konsumenci mogą coraz częściej spotykać się z systemami zwrotu opakowań, stacjami refill oraz rozwiązaniami opartymi na ponownym napełnianiu pojemników.

Design for recycling

Przez dziesięciolecia projektanci opakowań koncentrowali się przede wszystkim na ochronie produktu, funkcjach marketingowych i kosztach produkcji. Recykling był często uwzględniany dopiero na końcu procesu projektowego. PPWR odwraca tę kolejność. Coraz ważniejszym pytaniem będzie nie to, jak opakowanie wygląda na półce, ale co stanie się z nim po zużyciu. W praktyce oznacza to, że projektanci będą musieli uwzględniać cały cykl życia produktu. Znaczenia nabiorą takie aspekty jak:

– możliwość segregacji przez konsumenta,

– łatwość sortowania w instalacjach komunalnych,

– kompatybilność z istniejącymi technologiami recyklingu,

– ograniczenie liczby i ilości wykorzystanych materiałów,

– możliwość wykorzystania surowca wtórnego,

– ślad środowiskowy całego opakowania.

To właśnie dlatego wielu ekspertów określa PPWR jako początek ery „design for recycling”, czyli projektowania z myślą o recyklingu.

Czy recykling nadąży za projektowaniem?

Przez lata rynek opakowań rozwijał się szybciej niż technologie recyklingu. Producenci tworzyli coraz bardziej zaawansowane konstrukcje wielomateriałowe: laminaty, opakowania składające się z kilku rodzajów tworzyw, połączenia plastiku z aluminium czy papierem. Rozwiązania te często doskonale chroniły produkt, ale jednocześnie były bardzo trudne do przetworzenia po zakończeniu użytkowania.

W przyszłości opakowanie będzie musiało spełniać określone kryteria recyklowalności. Oznacza to, że nie wystarczy teoretyczna możliwość przetworzenia materiału. Konieczne będzie wykazanie, że opakowanie może być efektywnie zbierane, sortowane i poddawane recyklingowi w rzeczywistych warunkach przemysłowych.

Dla części producentów będzie to oznaczało konieczność całkowitej przebudowy portfolio produktów.

Jednym z widocznych skutków PPWR może być chociażby upowszechnienie opakowań monomateriałowych. W recyklingu najłatwiej przetwarza się materiały jednorodne. Butelka wykonana z jednego rodzaju tworzywa jest znacznie prostsza do zagospodarowania niż opakowanie składające się z kilku nierozdzielnych warstw. Dlatego producenci coraz intensywniej pracują nad zastępowaniem laminatów bardziej jednorodnymi rozwiązaniami. To wyzwanie technologiczne; wiele produktów wymaga bowiem wysokiej ochrony przed tlenem, wilgocią czy światłem. Osiągnięcie takich parametrów przy jednoczesnym zachowaniu wysokiej recyklowalności wymaga nowych materiałów i innowacyjnych technologii.

Przed nami wielkie zmiany

Paradoksalnie PPWR, choć promuje ograniczanie ilości wytwarzanych opakowań, może jednocześnie zwiększyć znaczenie sektora recyklingu.

Przez wiele lat recyklerzy byli traktowani jako końcowy element łańcucha wartości. Otrzymywali odpady zaprojektowane bez uwzględnienia ich możliwości technologicznych. To właśnie wiedza recyklerów staje się jednym z najważniejszych źródeł informacji dla projektantów opakowań. Coraz częściej już na etapie tworzenia nowego produktu analizuje się, czy będzie on możliwy do skutecznego przetworzenia. W efekcie recyklerzy mogą stać się pełnoprawnymi partnerami w procesie projektowania opakowań.

Mimo potencjalnych korzyści PPWR budzi wśród recyklerów także pewne obawy. Najważniejsza z nich dotyczy zmiany struktury strumienia odpadów. Instalacje recyklingowe projektowane są zwykle na wiele lat. Jeżeli w krótkim czasie z rynku zaczną znikać określone rodzaje opakowań, część przedsiębiorstw może stanąć przed koniecznością kosztownych modernizacji. Zmieni się również skład materiałowy odpadów. Niektóre frakcje mogą stać się rzadsze, podczas gdy udział innych będzie szybko wzrastał. Dla recyklerów oznacza to potrzebę ciągłego dostosowywania technologii i inwestowania w nowe linie sortujące oraz instalacje przetwarzania.

Jednym z kluczowych elementów PPWR są wymagania dotyczące wykorzystania recyklatu w nowych opakowaniach. To rozwiązanie ma przełamać jeden z największych problemów gospodarki obiegu zamkniętego: niedostateczny popyt na materiały pochodzące z recyklingu.

Dotychczas wielu wprowadzających deklarowało poparcie dla recyklingu, ale w praktyce nadal wybierało tańsze surowce pierwotne. W rezultacie części recyklatów niekiedy nie dawało się sprzedać. Nowe regulacje mogą to zmienić, bo jeżeli producenci będą zobowiązani do stosowania określonego udziału materiałów pochodzących z recyklingu, wzrośnie zapotrzebowanie na wysokiej jakości surowce wtórne. Dla branży recyklingowej może to oznaczać stabilniejszy rynek zbytu oraz większą przewidywalność.

Długotrwała transformacja

Jakie technologie recyklingu promuje PPWR? Prawodawca nie wskazuje tego wprost, dopuszczając wiele możliwych rozwiązań.

Szczególne zainteresowanie badaczy budzi dziś recykling chemiczny, który umożliwia rozkładanie niektórych tworzyw do poziomu surowców chemicznych wykorzystywanych następnie do produkcji nowych materiałów. Zwolennicy tej technologii podkreślają, że pozwala ona zagospodarować część odpadów trudnych do recyklingu mechanicznego.

Krytycy zwracają jednak uwagę na wysokie koszty energetyczne i konieczność dalszego doskonalenia procesów. Niezależnie od sporów wydaje się prawdopodobne, że przyszły system gospodarki odpadami opakowaniowymi będzie opierał się na współistnieniu różnych metod odzysku.

Znaczącą rolę mają odegrać również konsumenci. Lepsze oznakowanie opakowań, rozwój systemów kaucyjnych oraz większa przejrzystość informacji o recyklowalności mają ułatwić prawidłową segregację odpadów. To ważne, ponieważ nawet najlepiej zaprojektowane opakowanie nie zostanie skutecznie poddane recyklingowi, jeżeli trafi do niewłaściwego strumienia odpadów.

Przyszłość gospodarki obiegu zamkniętego zależy więc nie tylko od technologii, ale także od codziennych zachowań milionów obywateli. Najprawdopodobniej nie będzie to gwałtowna rewolucja, lecz długotrwała transformacja rozłożona na wiele lat.

Zegar tyka

Pierwsze przepisy zaczną obowiązywać już w sierpniu, jednak większość wymogów będzie wdrażana etapami. Przedsiębiorcy otrzymają czas na dostosowanie produktów, procesów technologicznych i modeli biznesowych.

Nie zmienia to faktu, że kierunek zmian jest jednoznaczny. Opakowania przyszłości będą lżejsze, prostsze, lepiej nadające się do recyklingu i częściej wykorzystywane wielokrotnie. Coraz większą rolę odegrają surowce wtórne, a projektowanie opakowań stanie się nierozerwalnie związane z ich późniejszym zagospodarowaniem.

PPWR można zatem postrzegać jako symboliczny koniec epoki, w której odpady były traktowane jako nieunikniony koszt nowoczesnej konsumpcji. Nowe przepisy zakładają, że opakowanie nie kończy swojego życia w momencie wyrzucenia do kosza. Powinno pozostać elementem obiegu materiałowego tak długo, jak to możliwe.

Oznacza to głęboką zmianę myślenia o produktach, materiałach i odpadach. Zamiast modelu „wyprodukuj – zużyj – wyrzuć” coraz wyraźniej rysuje się model „zaprojektuj – użyj – odzyskaj – wykorzystaj ponownie”.

Dla producentów będzie to okres intensywnych inwestycji i poszukiwania nowych rozwiązań. Dla recyklerów – czas szans, ale również wyzwań technologicznych. Dla konsumentów – stopniowa zmiana codziennych nawyków.

Jeżeli założenia PPWR zostaną skutecznie wdrożone, za kilkanaście lat europejski rynek opakowań może wyglądać zupełnie inaczej niż dziś. Niektóre opakowania rzeczywiście znikną, inne będą krążyć w systemie wielokrotnie, a jeszcze kolejne staną się cennym źródłem surowców dla kolejnych produktów.

W tym sensie PPWR nie jest jedynie regulacją dotyczącą opakowań. To próba przebudowy całej gospodarki materiałowej Europy – od projektanta, przez producenta i konsumenta, aż po recyklera. A jej skutki mogą okazać się znacznie dalej idące, niż dziś jesteśmy w stanie przewidzieć.

dr inż. Katarzyna Skrzypczyńska

Sieć Badawcza Łukasiewicz – Instytut Chemii Przemysłowej imienia Profesora Ignacego Mościckiego

 

Źródła

  1. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2025/40 z 19 grudnia 2024 r. w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych (Packaging and Packaging Waste Regulation – PPWR), zastępujące dyrektywę 94/62/WE. Rozporządzenie weszło w życie 11 lutego 2025 r. i zasadniczo zacznie obowiązywać od 12 sierpnia 2026 r.
  2. Komisja Europejska: Circular Economy Action Plan – For a Cleaner and More Competitive Europe. Bruksela, 2020.
  3. Ellen MacArthur Foundation: The New Plastics Economy. 2016.
  4. Dyrektywa (UE) 2018/852 zmieniająca dyrektywę 94/62/WE w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych.
  5. Zink T., Geyer R.: Circular Economy Rebound. „Journal of Industrial Ecology” 2017.
  6. Stahel W.R.: The Circular Economy: A User’s Guide. Routledge 2019.
  7. Bocken N.M.P. i in.: Product design and business model strategies for a circular economy. „Journal of Industrial and Production Engineering” 2016.
  8. Verghese K. i in.: Packaging for Sustainability. Springer, 2015.
  9. Hopewell J., Dvorak R., Kosior E.: Plastics recycling: challenges and opportunities. „Philosophical Transactions of the Royal Society B” 2009.
  10. Geueke B., Groh K., Muncke J.: Food packaging in the circular economy. „Journal of Cleaner Production” 2018.
  11. Kirchherr J., Reike D., Hekkert M.: Conceptualizing the circular economy. „Resources, Conservation and Recycling” 2017.