Alarmujący raport NIK. Toksyczne zaniedbania w gospodarce olejami odpadowymi

Konsekwencje zaniedbań i nieprawidłowości są dalekosiężne: zanieczyszczenie środowiska, straty dla budżetu państwa oraz bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia ludzi.

Oleje spalane na masową skalę

Jednym z najbardziej wstrząsających wniosków NIK jest fakt, że każdego roku około 100 tysięcy ton przepracowanych olejów jest spalanych w nieprzystosowanych do tego instalacjach grzewczych. Jest to proceder nielegalny i niezwykle szkodliwy, ponieważ spalanie olejów odpadowych, które są klasyfikowane jako odpady niebezpieczne, powinno odbywać się wyłącznie w specjalistycznych instalacjach termicznego przekształcania. NIK ostrzega, że jeden litr oleju odpadowego może zanieczyścić wodę pitną odpowiadającą rocznemu zapotrzebowaniu 12 osób. Poza katastrofalnymi skutkami dla środowiska i zdrowia, nielegalne spalanie generuje również straty podatkowe szacowane na 150 mln zł rocznie.

Systemowa indolencja administracji

Raport NIK wskazuje na szereg zaniedbań na poziomie administracji publicznej:

• Ministerstwo Klimatu i Środowiska (MKiŚ) nie prowadziło rzetelnych analiz rynku olejów odpadowych ani nie wyznaczyło konkretnych celów w planach działalności. Projekt Krajowego Planu Gospodarki Odpadami 2028 (Kpgo 2028) oparto na niekompletnych danych, ignorując zgłoszone uwagi.
• Ministerstwo Rozwoju i Technologii (MRiT) w sposób niegospodarny wydało 37 tys. zł na rozbudowę narzędzia do monitorowania rynku kotłów na oleje przepracowane, by ostatecznie z niego zrezygnować, nie wykorzystując go w praktyce.
• Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW), mimo dostępu do 10 mld zł na finansowanie gospodarki odpadami, nie stworzył programów dedykowanych wyłącznie gospodarce olejami odpadowymi. W konsekwencji złożono zaledwie 22 wnioski o dofinansowanie, a większość z nich dotyczyła usuwania skutków, a nie zapobiegania nieprawidłowościom.

Uchybienia w kontroli i ewidencji

NIK wykazała również poważne niedociągnięcia w systemie kontroli i ewidencji odpadów:

• Inspekcje ochrony środowiska nie przeprowadzały wystarczającej liczby kontroli, zwłaszcza o charakterze ponadwojewódzkim. Nie wydano także wytycznych dotyczących weryfikacji danych w ewidencji.
• Baza Danych o Produktach i Opakowaniach oraz o Gospodarce Odpadami (BDO) okazała się niewydolna. NIK stwierdziła, że baza nie zapewnia rzetelnych i aktualnych danych, co uniemożliwia skuteczny monitoring rynku.
• Podmioty gospodarujące odpadami masowo łamały przepisy. W 4 na 42 kontrolowane firmy stwierdzono prowadzenie działalności bez pozwoleń. W niemal połowie przypadków stosowano szacunki zamiast rzeczywistego ważenia odpadów, a także mieszano różne oleje pod jednym kodem i nieprawidłowo je magazynowano.

Rekomendacje i konsekwencje

W obliczu tak rażących zaniedbań, NIK zaapelowała do Ministra Klimatu i Środowiska oraz Głównego Inspektora Ochrony Środowiska o podjęcie pilnych działań. Rekomendacje obejmują wzmożony nadzór, usprawnienie funkcjonalności BDO oraz zintensyfikowanie kontroli.

Brak skutecznej kontroli i systemowych zachęt przyczynia się do funkcjonowania “szarej strefy” i marnotrawstwa zasobów, które mogłyby wspierać gospodarkę obiegu zamkniętego i ograniczyć wydobycie ropy naftowej.