Branża odpadowa: system kaucyjny sukcesem, ale nie bez wpadek

Recyklerzy mają problem: komu sprzedać recyklat?

Jego zdaniem błędem przy wprowadzaniu systemu kaucyjnego była też zbyt słaba komunikacja Ministerstwa Klimatu i Środowiska, na czym system polega. – Niewystarczająco wytłumaczono obywatelom, na czym to polega, ludzie frustrowali się, był duży hejt na system kaucyjny. Zupełnie niepotrzebnie. Ten system działa w wielu krajach UE, a u nas rodził wielkie kontrowersje. Komunikat na stronie resortu klimatu czy parę reklam w telewizji, to zdecydowanie za mało – ocenił prezes stowarzyszenia Polski Recykling.

W jego ocenie konsumenci mają też zbyt małą świadomość, iż za kupon za zwrócone butelki można otrzymać gotówkę. Kolejnym błędem systemu, dodał Pacek, dodał zbyt mało opakowań jest nim objętych. System kaucyjny, ocenił, powinien zostać rozszerzony o szkło jednorazowe, choć może być tu potrzebny okres przejściowy, nawet dwuletni, by operatorzy mogli się dostosować. – Zrobiłem sobie ostatnio spacer po lesie pod Otwockiem, nie znalazłem żadnej butelki PET ani puszki, ale znalazłem 18 butelek po alkoholu – powiedział Pacek.

Eksperci od rynku detalicznego oraz TSL: w ocenie systemu kaucyjnego należy wziąć pod uwagę również koszty

W środę ministra klimatu Paulina Hennig-Kloska oraz wiceministra Anita Sowińska poinformowały o trwających pracach nad projektem nowelizacji przepisów kaucyjnych, które mają objąć kaucją także jednorazowe opakowania szklane, w tym tzw. małpki.

Wyzwania logistyczne i perspektywa operatorów

Przeciwna szybkiemu włączaniu butelek szklanych do systemu kaucyjnego jest Aneta Stelmaszczyk, przedstawicielka kaucja.pl, czyli jednego z oficjalnych operatorów systemu kaucyjnego. – To, co jest kluczowe z punktu widzenia kaucja.pl, to nie rozszerzanie tego systemu o kolejne frakcje bez dogłębnych konsultacji ze wszystkimi zaangażowanymi podmiotami – powiedziała Stelmaszczyk.

Zwróciła uwagę, że rozszerzenie systemu o jednorazowe szkło będzie rodziło wyzwania logistyczne. – Szkło jest cięższe od plastiku, wymaga zupełnie innego transportu. Poza tym sklepy nie inwestowały w automaty, zbierające szkło jednorazowe, więc musiałyby ponieść dodatkowe nakłady – wyliczała. – Jako kaucja.pl nie mówimy „nie» rozszerzaniu o kolejne frakcje, ale niech to będzie przemyślane i racjonalnie wdrażane – dodała.

Rzeczniczka innego operatora – Polskiego Systemu Kaucyjnego – Joanna Górecka zwróciła przede wszystkim uwagę na sukces systemu.

– Efekt środowiskowy jest bardzo dobry, skala zwrotu opakowań rośnie, widać, że Polacy się do tego przyzwyczajają. Dane za sierpień pokazują 3,5 miliarda opakowań, podczas gdy dane za lipiec to było 2,6 mld, więc w samym sierpniu było blisko miliard opakowań oddanych w ciągu miesiąca – wskazała Górecka. – Organizacje, które zajmują się sprzątaniem np. brzegów Odry odnotowują spadek zbieranych opakowań o 90 proc. – dodała.

Podkreśliła, że w lecie recyklomaty zostały uruchomione na 13 festiwalach odbywających się w całej Polsce. Zwracały one pieniądze za butelki i puszki kaucyjne bezpośrednio na kartę. Jest też coraz więcej maszyn, jak dodaje, do których będzie można wrzucać jednorazowo większą ilość opakowań, co rozwiąże problem kolejek do recyklomatów.

Koszty i rywalizacja o stawki handling fee

Zdaniem Góreckiej największym problemem systemu jest rywalizacja operatorów na stawki handling fee, czyli wynagrodzenie za zbiórkę odpadów oferowane sklepom. Każdy operator chce bowiem poszerzać swoją sieć zbiórki.

W opinii rzeczniczki Polskiego Systemu Kaucyjnego rywalizacja ta pompuje koszty systemu, które stają się coraz wyższe dla producentów, finansujących system. Ci zaś zapewne przerzucą te koszty na konsumentów, co z kolei może wywołać impuls inflacyjny. Długoterminowo zaś Polacy będą kupować mniej napojów, a stracą na tym i producenci, którym spadnie sprzedaż i żądające dziś coraz większych stawek sklepy, bo spadną im obroty.

Górecka zwróciła uwagę, że np. w Irlandii handling fee jest na poziomie 9,5 gr. za opakowanie w przeliczeniu na polską walutę, a w Polsce średnie stawki wynoszą 15 groszy, a niektóre oferty dochodzą do 23 groszy.

– Dlatego naszym głównym zadaniem na kolejny rok jest zapewnienie efektywności kosztowej tego systemu – podkreśliła Górecka. – Musimy zadawać sobie pytanie, nie tylko ile zbierzemy, ale za ile zbierzemy – dodała.

Na problem stawek handling fee zwróciła też uwagę Aneta Stelmaszczyk z kaucja.pl.

– Rywalizacja jest dobra jeśli rynek jest dojrzały. Dzisiaj w Polsce mamy najwyższe stawki handling fee w całej Europie. Konkurencyjność tak, ale niech to będzie zdrowe i racjonalne, a nie żeby to była jakaś forma wyścigu między nami – podkreśliła.

Jej zdaniem jakimś rozwiązaniem problemu cenowej konkurencji między poszczególnymi operatorami mogłoby być powołanie organizacji parasolowej dla wszystkich operatorów. – Być może to będzie remedium, ale reguły działania tej organizacji powinny być mocno wypracowane i spójne – zaznaczyła.

System kaucyjny fizycznie działa w Polsce od 1 października 2025 r. Do napojów w butelkach plastikowych (o pojemności do 3 l) i metalowych puszkach (do 1 l) doliczana jest kaucja w wysokości 50 groszy, którą można odzyskać po oddaniu opakowania.

Zgodnie z obowiązującymi przepisami w systemie kaucyjnym od 2026 r. są też butelki szklane wielokrotnego użytku do 1,5 l – w ich przypadku kaucja wynosi 1 zł. Producenci napojów w takich butelkach nadal mogą jednak prowadzić własne, niezależne zbiórki opakowań.

O tym, czy dane opakowanie jest objęte kaucją, informuje znak kaucyjny nadrukowany na etykiecie lub puszce – dwie strzałki tworzące prostokąt z napisem „kaucja» i z jej kwotą. Aby odzyskać kaucję nie trzeba mieć paragonu, ale opakowanie nie może być zgniecione.

System kaucyjny w Polsce prowadzony jest obecnie przez sześciu operatorów, a od 2027 r. mają dołączyć dwaj kolejni. Ich zadaniem jest organizowanie systemu m.in. od strony logistyki i finansów.

Jednym z głównych celów systemu kaucyjnego jest osiągnięcie unijnych poziomów selektywnej zbiórki opakowań po napojach – 77 proc. do 2028 r. i 90 proc. od 2029 r.

– Nie można oczywiście wciąż porównywać naszego systemu do skandynawskich, bo tam te systemy funkcjonują ponad 30 lat. To tak jakby porównywać umiejętność budowania zdań u rocznego dziecka i 30-letniego wykształconego człowieka – powiedziała Joanna Górecka. Zwróciła uwagę, że za kilka lat w Polsce nie będziemy pamiętać chorób wieku dziecięcego naszego systemu.