Zgodnie z danymi statystycznymi z zakresu rewitalizacji, zebranymi przez Główny Urząd Statystyczny w 2018 r., pod względem ilościowym 61% gmin w Polsce prowadzi działania rewitalizacyjne. Co 5 mieszkaniec Polski objęty jest procesami rewitalizacji. Ale pomimo upowszechnienia się polityki rewitalizacyjnej w Polsce tylko niewielka część gmin korzysta z rozwiązań ustawy o rewitalizacji (dalej: ustawa).

Spośród funkcjonujących w samorządach lokalnych programów tylko 28% to ustawowe gminne programy rewitalizacji (GPR). Oznacza to minimalne wykorzystanie instrumentów ustawy, co objawia się małą liczbą Specjalnych Stref Rewitalizacji w Polsce (15) oraz miejscowych planów rewitalizacji (1). Przyczyn tego stanu rzeczy upatrywać należy w stosunkowo trudnych narzędziach przygotowania GPR, które wymagają skomplikowanych zabiegów prawnych. Duża część gmin odkładała w czasie decyzję o opracowaniu GPR z powodu długiego (8-letniego) okresu przejściowego dla uproszczonych programów rewitalizacji (lokalnych programów rewitalizacji, LPR), koncentrując się nie tyle na onarzędziowaniu polityki rewitalizacyjnej, ile na dostępności środków unijnych.

Wspomniany okres przejściowy kończy się 31 grudnia 2023 r. Po tym czasie jedyną podstawą prowadzenia działań rewitalizacyjnych będzie GPR, przygotowany zgodnie z wymogami ustawy, umożliwiającej wykorzystywanie na etapie wdrażania procesu specjalistycznych narzędzi prawnych, podatkowych, planistycznych, podnoszących skuteczność działań gmin.

Rewitalizacja 2.0 – pierwsze doświadczenia

Z okresu 8-letniego funkcjonowania ustawy wypływają pierwsze wnioski dotyczące systemu prowadzenia rewitalizacji w Polsce. Z przeprowadzonych badań programów rewitalizacji wynika, że problemy społeczne w większości przypadków są fundamentem tego procesu i podstawą wyznaczania obszarów zdegradowanych oraz rewitalizacji, co było głównym zamierzeniem ustawodawcy. Również w przedsięwzięciach zaplanowanych przez gminy w programach rewitalizacji obowiązujących w Polsce w latach 2014–2020 dominowały projekty oddziałujące na sferę społeczną.

Kluczem do podejmowania działań rewitalizacyjnych jest partycypacja społeczna, a im większe jest zaangażowanie partnerów, tym lepsze są efekty procesu. W szczególności gminy prowadzące działania na podstawie GPR i ustawy, która stwarza wysokie wymogi w zakresie partycypacji, dostrzegają rezultaty uspołecznienia polityki rewitalizacyjnej.

Pierwszy okres testowania ustawy wiązał się z upowszechnieniem prawa pierwokupu, przysługującego gminom na ustawowych obszarach rewitalizacji. W praktyce prawo pierwokupu było jednak sporadycznie używane, głównie z powodu braku środków finansowych na jego obsługę w pełnej skali i konieczności szybkiego podejmowania decyzji o zakupie nieruchomości. Ponadto mijające lata przyniosły doświadczenie dotyczące braku bezpośredniego przełożenia efektów rewitalizacji na zahamowanie lub odwrócenie spadku liczby mieszkańców obszarów rewitalizowanych. Rewitalizacja, która jest polityką realizowaną na małym fragmencie gminy (obejmującym nie więcej niż 20% jej powierzchni i nie więcej niż 30% jej mieszkańców), nie ma siły oddziaływania na problemy ogólnomiejskie, w tym na depopulację. Co najwyżej rewitalizacją można łagodzić negatywne skutki kurczenia się miast, poprawiając ich zwartość i komfort zamieszkiwania.

Inną zaobserwowaną tendencją w mijającej perspektywie było wyznaczanie rozległych obszarów rewitalizacji przy zakładanych jednocześnie krótkich czasach realizacji polityki rewitalizacyjnej w gminach. Wiązało się to najczęściej z niskim stopniem skuteczności procesu, który z oczywistych przyczyn nie był w stanie doprowadzić do kompleksowych przemian obszaru objętego interwencją. Wyzwaniem na kolejne lata będzie więc dostosowywanie skali interwencji (wielkości obszaru i potrzeb rewitalizacyjnych) do możliwości gmin (finansowych, administracyjnych). Bez tego skuteczność wdrażania polityk rewitalizacyjnych nie będzie mogła ulec poprawie.

Dotychczasowe doświadczenia z zakresu rewitalizacji polskich miast wskazują, że przeważająca większość przedsięwzięć rewitalizacyjnych realizowanych w latach 2004–2013 z udziałem dofinansowania unijnego dotyczy centrów miast oraz ich najbliższego otoczenia. Średnia odl...