W przepisach związanych z ochroną środowiska sporą rolę, jako środek prawny służący osiąganiu celów ochronnych, odgrywają instrumenty finansowo-prawne, w tym różnego rodzaju opłaty. Wśród nich stosunkowo najdłużej funkcjonują regulowane obecnie przepisami ustawy Prawo ochrony środowiska (Ustawa z 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska – t.j. DzU z 2021 r. poz. 1973, z późn. zm., dalej jako P.o.ś.) opłaty za korzystanie ze środowiska. 

Zgodnie z ustalonymi w doktrynie prawa ochrony środowiska poglądami, opłaty za korzystanie ze środowiska przewidziane ustawą P.o.ś. są należnością publicznoprawną z tytułu legalnego (dopuszczonego prawem) korzystania ze środowiska, w zakresie ustalonym odpowiednimi przepisami, należnością będącą swoistą rekompensatą za uszczerbek w środowisku powodowany działaniami objętymi opłatą – stąd środki pochodzące z opłat są przychodami funduszy celowych: Narodowego i wojewódzkich funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej. 

Obecnie przepisy P.o.ś. (art. 273 ust. 1) przewidują opłaty z tytułu następujących sposobów korzystania ze środowiska:

  • wprowadzanie gazów lub pyłów do powietrza,
  • składowanie odpadów,
  • a także za wydane uprawnienia do emisji na zasadach określonych w Ustawie z 12 czerwca 2015 r. o systemie handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych (DzU z 2021 r. poz. 332 i 1047), co, nawiasem mówiąc, jest także formułą opłat z tytułu emisji do powietrza.

Warto podkreślić, że opłaty pełnią także funkcję bodźcową – im zakres korzystania ze środowiska jest mniejszy, tym opłata niższa, obejmuje ona bowiem faktyczny zakres określonego sposobu korzystania. Opłata za emisję gazów czy pyłów obejmuje ich całą faktyczną emisję (wyemitowane gazy lub substancje, dla których ustalone zostały stawki opłaty), opłata za składowanie odpadów dotyczy wszystkich odpadów złożonych przez dany podmiot na składowisku i ma charakter jednorazowy, jest związana z faktem złożenia danych odpadów na składowisku w danym roku. Wniesienie tej opłaty przez zobowiązany podmiot w należnej wysokości jest zrealizowaniem, a więc zamknięciem obowiązku dany podmiot obciążającego.

Obowiązek samonaliczania

Cechą charakterystyczną instrumentu w postaci opłat za korzystanie ze środowiska jest tryb ich naliczania, objęte są bowiem obowiązkiem tzw. samonaliczania. Obowiązek polega na tym, że podmiot zobowiązany do poniesienia opłaty sam wylicza jej wysokość, w oparciu o dane dotyczące zakresu korzystania przez niego ze środowiska, a następnie wnosi taką opłatę na wyznaczony rachunek bankowy (art. 284 P.o.ś.). Wykonanie obowiązku opłatowego pozostaje pod nadzorem marszałka, co oznacza, że marszałek powinien sprawdzać jego wykonanie, zaś w sytuacji, w której stwierdzi, że zobowiązany podmiot nie wniósł opłaty w wysokości ustalonej w odpowiednim wykazie (art. 286 ust. 1 P.o.ś.), wystawia odpowiedni tytuł wykonawczy (art. 286 ust. 4 P.o.ś.). 

Jeżeli natomiast zobowiązany podmiot nie przedstawił wspomnianego wykazu bądź wykaz budzi wątpliwości, marszałek wymierza opłatę, w drodze decyzji, na podstawie własnych ustaleń lub wyników kontroli wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska. W przypadku opłat związanych ze składowaniem odpadów ich wysokość zależy od ilości i rodzaju składowanych odpadów (art. 274 ust. 5 P.o.ś., pierwsza część przepisu) i ustalana jest w oparciu o stawki określone rozporządzeniem wykonawczym (Rozporządzenie Rady Ministrów z 22 grudnia 2017 r. w sprawie jednostkowych stawek opłat za korzystanie ze środowiska – DzU z 2017 r. poz. 2490, z późn. zm.), przy czym stawki maksymalne opłat określa ustawa (art. 219 P.o.ś.). Opłatę ustala się według stawek obowiązujących w okresie, w którym korzystanie ze środowiska miało miejsce, zaś podmiot korzystający ze środowiska wylicza i wnosi opłatę za dany rok kalendarzowy do dnia 31 marca następnego roku; wyliczenie wysokości powinno być zawarte we wspomnianym wykazie. 

Opłaty podstawowe i podwyższone

Przedstawione wyżej opłaty stanowią, jak to zostało powiedziane, swoistą odpłatność za korzystanie ze środowiska, ale korzystanie mające charakter zgodny z prawem, prowadzone w pełnym zakres...