Producenci zapłacą za ROP, a konsumenci za producentów?

Podczas targów POLECO 2026 jednym z najczęściej dyskutowanych tematów była rozszerzona odpowiedzialność producenta. W studiu Portalu Komunalnego mówił o niej dr hab. Robert Gwiazdowski, prof. Akademii Łazarskiego, prawnik, adwokat i doradca podatkowy. Rozmowa zaczęła się od pytania, dlaczego prace nad polskim modelem ROP trwają tak długo.

„Chodzi o kasę”

Prof. Robert Gwiazdowski odpowiedział bez większych dyplomatycznych zabiegów.

– Jeśli nie wiadomo, o co chodzi, to na pewno chodzi o kasę – powiedział.

W jego ocenie źródłem sporu nie była sama zasada odpowiedzialności producentów, lecz przede wszystkim sposób przepływu pieniędzy.

Ekspert zwracał uwagę, że opłaty pobierane w ramach ROP mogły oznaczać bardzo duży strumień środków, dlatego szczególnego znaczenia nabierało pytanie o podmiot odpowiedzialny za ich gromadzenie i redystrybucję.

Prof. Robert Gwiazdowski zakwestionował prostą narrację, według której nowy system miałby po prostu przenieść koszty z mieszkańców na producentów. Według eksperta, przedsiębiorcy mogliby bowiem przynajmniej część nowych obciążeń uwzględnić w cenach sprzedawanych produktów.

– Mają płacić producenci, ale w efekcie zapłacą konsumenci – stwierdził.

Profesor odwołał się przy tym do ekonomicznego mechanizmu przerzucalności podatków i opłat. Jego zdaniem, koszt może zostać rozłożony pomiędzy różne ogniwa rynku, ale w określonej części docierałby ostatecznie do nabywcy produktu.

Mieszkaniec to nie konsument

Jednym z ciekawszych elementów rozmowy było rozróżnienie dwóch pojęć.

– Trzeba odróżnić mieszkańca od konsumenta – podkreślał prof. Robert Gwiazdowski.

W modelu finansowanym przede wszystkim poprzez opłatę odpadową mieszkaniec ponosi koszty funkcjonowania lokalnego systemu. ROP miałby silniej wiązać obciążenie z konsumpcją.

Według profesora, bardziej sprawiedliwy byłby system, w którym więcej płaciliby ci konsumenci, którzy kupowaliby więcej produktów lub wybieraliby produkty powodujące większe koszty środowiskowe i odpadowe.

Profesor Robert Gwiazdowski nie kwestionował samej potrzeby funkcjonowania rozszerzonej odpowiedzialności producenta.

– ROP sam w sobie jest OK – mówił.

Krytykował jednak kolejność wprowadzania poszczególnych elementów gospodarki opakowaniami. Według eksperta, najpierw powinien powstać kompleksowy system ROP, a dopiero jego uzupełnieniem winien zostać system kaucyjny. ROP i system kaucyjny są odrębnymi mechanizmami prawnymi, a ich wzajemna relacja pozostaje przedmiotem intensywnej debaty branżowej.

Kto ma zarządzać pieniędzmi?

Dyskutowano dwa skrajne podejścia: większa kontrola producentów nad środkami, które mają wnosić do systemu oraz model ze znacznie większą rolą instytucji publicznych.

Prof. Robert Gwiazdowski odniósł się również do koncepcji określanej jako „Sprawiedliwy ROP”, oceniając ją jako rozwiązanie pośrednie.

– Idealne to ono nie jest, ale z tych pomysłów, które na rynku są, wydaje mi się najlepsze – zadeklarował ekspert.

Najostrzejsze słowa w rozmowie dotyczyły przekazania bardzo dużej kontroli nad systemem jednej instytucji publicznej. Prof. Robert Gwiazdowski podchodzi sceptycznie do modelu silnie scentralizowanego i argumentował, że przy dużych przepływach finansowych szczególnie ważne powinny być transparentność, kontrola oraz czytelność zasad wydawania pieniędzy.

A jeśli ROP nie zostałby wdrożony?

W rozmowie padło również pytanie o scenariusz dalszego funkcjonowania systemu bez nowego modelu. Prof. Robert Gwiazdowski oceniał, że nie nastąpiłoby nagłe załamanie gospodarki odpadami – nadal funkcjonowałaby według dotychczasowych mechanizmów.

Problemem pozostawałby jednak sposób rozłożenia kosztów. Zdaniem profesora, bardziej pożądany był model, w którym osoba generująca mniej problematycznych odpadów ponosiłaby odpowiednio mniejsze obciążenie.

Spór o ROP nie dotyczy wyłącznie pytania: ile zapłacą producenci? Równie ważne jest:
kto zbierze pieniądze, kto będzie nimi zarządzał, według jakiego algorytmu zostaną rozdzielone oraz czy uczestnicy systemu będą mogli łatwo sprawdzić przepływ środków.

Dla prof. Roberta Gwiazdowskiego właśnie transparentność jest jednym z podstawowych warunków, które powinien spełniać nowy model.