System kaucyjny z perspektywy gminy

System kaucyjny funkcjonuje w Polsce od 1 października 2025 r. Obejmuje oznaczone plastikowe butelki do 3 litrów, metalowe puszki do 1 litra oraz szklane butelki wielokrotnego użytku do 1,5 litra. Jednym z deklarowanych celów rozwiązania jest ograniczenie zaśmiecania przestrzeni i zwiększenie ilości czystego materiału trafiającego do recyklingu.

Jak zmiana wygląda z perspektywy niewielkiego samorządu? O tym w studiu Portalu Komunalnego rozmawialiśmy z Patrykiem Jędrowiakiem, burmistrzem Ostrzeszowa i przewodniczącym Komisji Gospodarki Mieszkaniowej Związku Miast Polskich. Ostrzeszów

Butelki znikają z rowów

Pierwszy efekt jest zgodny z podstawowym założeniem systemu.

– Faktycznie w lasach i w rowach jest o wiele mniej butelek, które są objęte kaucją – powiedział Patryk Jędrowiak. 

Ekonomiczna wartość opakowania sprawia, że pozostawiona butelka czy puszka znacznie szybciej znajduje osobę zainteresowaną jej zwrotem. W Ostrzeszowie pojawił się jednak również efekt uboczny, którego samorząd wcześniej nie obserwował w takiej skali. Miejski monitoring zarejestrował osoby przeszukujące publiczne kosze w poszukiwaniu opakowań objętych kaucją.

– Nocami chodzą, przebierają te kosze w poszukiwaniu butelek kaucyjnych. No i pozostawia to niesamowity bałagan – relacjonował burmistrz. W praktyce oznacza to, że przestrzeń posprzątana jednego dnia następnego ranka może ponownie wymagać interwencji służb komunalnych.

Patryk Jędrowiak zaznaczył jednak, że system jest stosunkowo nowy, a część takich zachowań może zmieniać się wraz z utrwalaniem nowych przyzwyczajeń mieszkańców.

Co system kaucyjny zrobi z cenami?

Znacznie poważniejszym zagadnieniem dla samorządów pozostają finanse. Ostrzeszów organizuje przetargi na odbiór i zagospodarowanie odpadów. Obecna umowa obowiązuje dłużej niż dawniej stosowane roczne kontrakty, dlatego pełny wpływ systemu kaucyjnego ma być lepiej widoczny przy kolejnym postępowaniu. 

– Jak ten system kaucyjny przełoży się na zaproponowane stawki – to, zdaniem burmistrza, jedna z niewiadomych, które dopiero zostaną rozstrzygnięte przez rynek. 

Mechanizm potencjalnego wzrostu kosztów jest jednym z tematów podnoszonych również szerzej przez stronę samorządową: część wartościowych opakowań PET i aluminium, które wcześniej trafiały do gminnego systemu, jest obecnie kierowana do systemu kaucyjnego. Takie obawy dotyczące finansowania były także przedmiotem interpelacji parlamentarnej skierowanej do Ministerstwa Klimatu i Środowiska. Nie przesądza to jednak automatycznie o wysokości przyszłych opłat w konkretnej gminie.

Nikt nie działa na zasadzie dobroczynności

W rozmowie przywołano również wyniki ankiety Rady RIPOK przeprowadzonej wśród 27 instalacji. Według przedstawionych podczas wywiadu danych 72%. ankietowanych instalacji miało sygnalizować podwyżki stawek od 2027 r. Jędrowiak nie przesądza jeszcze, jaki będzie wynik kolejnego przetargu w Ostrzeszowie. Zwraca jednak uwagę na zależność ekonomiczną:

– Jeżeli odbieramy czy to firmom odpadowym, czy w konsekwencji dalej RIPOK ten najłatwiejszy do wyselekcjonowania strumień odpadów, no to nie możemy się spodziewać, że ten koszt nie zostanie gdzieś przerzucony – zauważył. 

To właśnie ceny ofert w kolejnych postępowaniach pokażą, jak duży będzie faktyczny wpływ nowego modelu na poszczególne gminy. System kaucyjny jest tylko jednym z tematów wywiadu. Druga część dotyczy relacji samorządu z przedsiębiorcami. Jędrowiak odrzuca założenie, że dialog z lokalnym biznesem musi oznaczać jego uprzywilejowanie.

– Przedsiębiorcy też chcą być wysłuchani – podkreślił.

Z punktu widzenia gminy znajomość planów rozwojowych firm może mieć bardzo praktyczne znaczenie. Pozwala uwzględniać ich przyszłe potrzeby przy przygotowywaniu terenów inwestycyjnych czy dokumentów planistycznych. Zdaniem burmistrza problem pojawia się natomiast wtedy, gdy relacja zostaje sprowadzona wyłącznie do oczekiwania finansowego wsparcia od biznesu.

– Najgorsze, co jest możliwe, to traktowanie przedsiębiorców jako takich dojnych krów – skwitował.

Wójt czy burmistrz jako „jedno okienko”

W mniejszych samorządach obsługa dużej inwestycji może wyglądać zupełnie inaczej niż w dużym mieście. Jędrowiak powiedział, że w przypadku strategicznych przedsięwzięć rolę osoby prowadzącej kontakt z inwestorem często odgrywa bezpośrednio burmistrz, wspierany przez odpowiednich pracowników urzędu.

– W takiej gminie jak moja tego typu urzędnikiem jestem ja – opisał model stosowany w Ostrzeszowie.

Według burmistrza ważna jest przy tym szczegółowa znajomość gminy: układu komunikacyjnego, planowanych dróg, własności terenów i możliwych konfliktów przestrzennych.

Gmina musi planować

Burmistrz mówił też o rozwoju Ostrzeszowa jako miejsca do życia – od zwiększania liczby miejsc w żłobkach i przedszkolach po tworzenie przestrzeni określanych jako „trzecie miejsca”, czyli dostępnych przestrzeni publicznych pomiędzy domem i pracą. Wśród przykładów wymienia rozwój miejskiego parku, terenów rekreacyjnych oraz planowane odtworzenie stawu i budowę kolejnych alejek. 

Łączy się to z głównym wątkiem całej rozmowy: samorząd musi jednocześnie reagować na bieżące zmiany – takie jak system kaucyjny – i planować rozwój na wiele lat. W przypadku kaucji pierwsze efekty środowiskowe są już widoczne, ale odpowiedź na najważniejsze dla mieszkańców pytanie – ile po zmianie systemu będzie kosztowała gospodarka odpadami – w wielu gminach przyniosą dopiero kolejne przetargi.