Transformacja cyrkularna zaczyna się od wiedzy

Transformacja w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym (GOZ) to nie tylko wyzwanie technologiczne czy regulacyjne – to także proces społeczny i edukacyjny. Raporty i analizy jasno pokazują, że w Polsce do głównych barier transformacji cyrkularnej należą niski poziom wiedzy, fragmentaryczne rozumienie koncepcji oraz brak kompetencji wdrożeniowych.

Brak odpowiedniej wiedzy

Badania przedstawione w raporcie „Dialog społeczny w gospodarce o obiegu zamkniętym 2024”[1] (Pracodawcy RP) wskazują,  że choć 2/3 przedsiębiorstw zetknęło się z pojęciem GOZ, to wielu z nich kojarzy je głównie z recyklingiem lub opłatami środowiskowymi. Tylko część firm postrzega GOZ jako całościowy model zmiany sposobu projektowania produktów, organizacji łańcuchów wartości czy relacji z konsumentami.

Co istotne, większość przedsiębiorców deklaruje, że otrzymuje zbyt mało informacji praktycznych na temat GOZ, a brak wiedzy jest wymieniany obok ograniczeń finansowych i niestabilności regulacyjnej jako główna bariera wdrożeniowa. Bez systematycznej edukacji transformacja cyrkularna pozostanie jedynie deklaracją.

Edukacja a dialog społeczny

Znaczenie edukacji ujawnia się również w kontekście dialogu społecznego. Szybkie tempo zmian legislacyjnych na poziomie unijnym i krajowym utrudnia interesariuszom transformacji cyrkularnej tj. przedsiębiorcom, samorządom i partnerom społecznym, pełne zrozumienie nowych obowiązków i możliwości. Brak kompetencji w zakresie interpretacji regulacji GOZ ogranicza realne uczestnictwo w konsultacjach publicznych oraz osłabia jakość dialogu społecznego. Tymczasem skuteczna transformacja wymaga współpracy w całym łańcuchu wartości, opartej na wspólnym języku pojęć i zrozumieniu celów polityki cyrkularnej.

Edukacja jest również warunkiem akceptacji społecznej dla inwestycji i instrumentów niezbędnych do wdrażania GOZ, takich jak system rozszerzonej odpowiedzialności producenta, system kaucyjny czy instalacje odzysku energii z odpadów. Badania pokazują, że prawie ¾ przedsiębiorców deklaruje gotowość do budowania świadomości konsumentów, jednak często negatywnie ocenia własną rolę w kształtowaniu wiedzy o GOZ. Oznacza to potrzebę wsparcia systemowego: programów szkoleniowych, kampanii informacyjnych oraz narzędzi edukacyjnych skierowanych do różnych grup – od mikroprzedsiębiorstw, przez administrację lokalną, po obywateli i szkoły.

Praktyczne kompetencje niezbędne do wdrożeń

Przedsiębiorcy oczekują przede wszystkim praktycznych szkoleń, dostępu do know-how i przykładów dobrych praktyk, a nie jedynie ogólnych informacji. Edukacja w obszarze GOZ powinna więc obejmować m.in. ekoprojektowanie, nowe modele biznesowe, wykorzystanie surowców wtórnych, a także zarządzanie zmianą w organizacji. Bez podnoszenia kompetencji menedżerskich i technicznych trudno oczekiwać, że firmy – szczególnie mikro i małe – będą w stanie ponosić ryzyko innowacji cyrkularnych.

Podobne wnioski przynosi raport „Potencjał gospodarki obiegu zamkniętego. Wykorzystanie surowców wtórnych przez przedsiębiorstwa produkcyjne”[2] (Polityka Insight).  Mimo, że niemal połowa firm deklaruje, że podejmuje działania wpisujące się w GOZ, w praktyce ograniczają się one głównie do segregacji odpadów czy ponownego wykorzystania opakowań. Wielu przedsiębiorców postrzega GOZ wyłącznie przez pryzmat gospodarki odpadami, a nie jako strategiczny model rozwoju obejmujący projektowanie produktów, zarządzanie łańcuchem wartości czy bezpieczeństwo zasobowe. Takie zawężone rozumienie koncepcji wynika z braku systematycznej edukacji oraz niewystarczającego dostępu do informacji o pełnym katalogu strategii cyrkularnych i ich potencjalnych korzyściach.

Od deklaracji do działania

Brak wiedzy wzmacnia postrzeganie GOZ jako procesu kosztownego, skomplikowanego i ryzykownego, co skutecznie zniechęca firmy do podejmowania ambitniejszych działań. Wielu przedsiębiorców nie zna dostępnych instrumentów wsparcia finansowego, nie rozumie powiązań GOZ z raportowaniem ESG ani nie identyfikuje przykładów firm, które mogłyby pełnić rolę wzorców.

Dlatego edukacja, ukierunkowana na praktyczne aspekty wdrażania GOZ, analizę korzyści w całym łańcuchu wartości oraz prezentację alternatywnych wobec recyklingu strategii, staje się warunkiem koniecznym przejścia od deklaracji do realnej zmiany modelu biznesowego.

Inwestycja w przyszłość

Bez świadomych przedsiębiorców, kompetentnej administracji i poinformowanych konsumentów nawet najlepiej zaprojektowane regulacje i instrumenty finansowe nie przyniosą oczekiwanych efektów. Inwestycje w edukację – formalną i pozaformalną – nie są więc kosztem, lecz fundamentem trwałej zmiany polskiej gospodarki w kierunku obiegu zamkniętego.

W odpowiedzi na rosnącą potrzebę praktycznej wiedzy powstał cykl bezpłatnych webinarów „Gospodarka o Obiegu Zamkniętym od A do Z”, w ramach którego krok po kroku pokażemy, jak w praktyce wdrażać zasady GOZ i wykorzystywać je do budowania konkurencyjnego, zrównoważonego modelu biznesowego.

Cykl prezentuje GOZ jako narzędzie rozwoju i innowacji w warunkach zmieniających się regulacji, rosnących oczekiwań rynku oraz presji środowiskowej.

Niniejszy materiał powstał w ramach realizacji projektu pn. „Kampania informacyjno – edukacyjna dotycząca gospodarki odpadami, w kierunku Gospodarki o Obiegu Zamkniętym (GOZ)”, dofinansowanego ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Za jego treść odpowiada wyłącznie IOŚ-PIB.

[1] https://pracodawcyrp.pl/storage/app/media/RAPORTY/raport-dialog-spoleczny-w-gospodarce-obiegu-zamknietego-202402-2-1.pdf

[2] https://www.politykainsight.pl/_resource/multimedium/20338875