Hortiterapia w praktyce – od psychiatrii po leśne przedszkola

Już na samym początku 8. Konferencji poświęconej hortiterapii prof. dr hab. Agnieszka Krzymińska-Bródka zaprosiła uczestników do krótkiego ćwiczenia oddechowego i wizualizacji, które miało wprowadzić w tematykę spotkania.

– Usiądźcie wygodnie. Jeśli czujecie się bezpiecznie – zamknijcie oczy. Weźcie głęboki wdech, poprowadźcie go aż do brzucha… i spokojny wydech – instruowała. – Wdech na cztery, zatrzymanie na dwie sekundy, wydech na sześć… i znów pauza na dwie.

Prowadząca poprosiła, by każdy wyobraził sobie “najpiękniejszy ogród, jaki tylko może istnieć”. Zachęcała do zadania sobie pytań: “Czy ten ogród jest pełen kolorów, czy raczej tonie w różnych odcieniach zieleni? Czy świeci w nim słońce, a może czuć lekki, kojący powiew wiatru? Czy unoszą się nad nim motyle, a może da się dostrzec ważkę?”

– Wybierzcie jedną roślinę z tego ogrodu – kontynuowała. – Przyjrzyjcie się jej. Zobaczcie, jakie ma barwy, kształt, fakturę. A jeśli macie ochotę – wyciągnijcie rękę, jakbyście chcieli jej dotknąć. Prawdziwy kontakt z roślinami będzie możliwy w przerwie, ale już teraz możemy się do nich zbliżyć – choćby w myślach.

Po tej krótkiej, wyciszającej podróży w głąb wyobraźni, prof. Krzymińska-Bródka powitała wszystkich oficjalnie na 8. Konferencji poświęconej hortiterapii, otwierając tym samym cykl wystąpień i dyskusji.

Roślina konferencji – cynia

Pierwsze wystąpienie należało właśnie do dr hab. Agnieszki Krzymińskiej-Bródki (UP w Poznaniu), która przybliżyła walory cynii jako rośliny ozdobnej i terapeutycznej. Barwne kwiaty, łatwość uprawy i szerokie zastosowanie w edukacji ogrodniczej czynią z niej wyjątkowego sprzymierzeńca w pracy terapeutycznej.

Cynia, pochodząca z Meksyku, w naszych warunkach uprawiana jest jako roślina jednoroczna. Jej charakterystyczne, lekko owłosione łodygi i liście pobudzają zmysł dotyku, a pąki zyskują na atrakcyjności wraz z kolejnymi etapami rozwoju – stanowiąc doskonały materiał do stymulacji wzroku. Kwiaty, zarówno języczkowate, jak i rurkowate, przyciągają uwagę różnorodnością form, wielkością (od 3 do 15 cm) oraz bogactwem barw.

W praktyce ogrodniczej cynie świetnie sprawdzają się na kwietnikach, jako uzupełnienie rabat po wiosennych roślinach cebulowych i dwuletnich. Odmiany niskie nadają się do pojemników i zajęć hortiterapeutycznych, natomiast wysokie – do cięcia. Ich dodatkową zaletą jest to, że chętnie odwiedzają je owady zapylające.

Nie bez znaczenia pozostaje także symbolika cynii: pamięć o przyjaciołach, wytrwałość, dobroć i trwałe uczucie. – Niech ta dobroć pozostanie z wami – zakończyła prelegentka.

Perspektywa psychiatry

Dr n. med. Zofia Piotrowska (Szpital Zdroje w Szczecinie) zaprezentowała spojrzenie kliniczne na hortiterapię. Zaprezentowała szerokie spektrum korzyści, jakie niesie ze sobą hortiterapia dla pacjentów. Podkreśliła, że kontakt z ogrodem i roślinami:

• Aktywuje wszystkie zmysły – wzrok, dotyk, węch, smak i słuch – co znacząco wzmacnia proces terapeutyczny.
• Sprzyja uważności i wyciszeniu, zwiększa chęć do działania oraz daje poczucie sprawczości i wspólnoty.
• Uczy powrotu do naturalnego rytmu życia, zharmonizowanego z przyrodą.
• Przywołuje wspomnienia i odblokowuje trudne emocje, otwierając przestrzeń do pracy terapeutycznej.
• Uruchamia psychologiczne mechanizmy obronne, które można następnie modyfikować w toku terapii.
• Staje się metaforycznym odbiciem psychiki pacjenta, dając możliwości pracy z symbolami i obrazami.
• Pomaga odbudować tożsamość dzięki symbolice wzrostu, pielęgnacji i opieki nad roślinami.
• Działa również poza sesjami – ogród staje się strefą relaksu, zachęca do przebywania na świeżym powietrzu i podtrzymuje efekt terapeutyczny.

Jak podsumowała prelegentka, hortiterapia to nie tylko metoda wspomagająca proces leczenia, ale też przestrzeń, w której pacjent może doświadczać harmonii, regeneracji i wewnętrznej równowagi.

Dr Piotrowska podkreśliła również, że hortiterapia – choć pełna dobroczynnych efektów – nie zawsze jest procesem łatwym i przyjemnym. W trakcie zajęć mogą pojawić się także trudne emocje, które określiła mianem „cieni ogrodu”. U niektórych pacjentów kontakt z naturą wywołuje niepokój i lęk – związany z owadami, dotykaniem ziemi, przebywaniem w otwartej przestrzeni czy konfrontacją z nieprzewidywalnością i brakiem kontroli. Zdarza się, że osoby zmagające się z ograniczeniami psychicznymi lub poznawczymi doświadczają frustracji, gdy nie radzą sobie nawet z prostymi zadaniami, co obniża ich poczucie własnej wartości.

Inni odczuwają z kolei bezsens i nudę – odbierając zajęcia jako monotonne, niezrozumiałe czy wręcz infantylne. Zdarza się też, że pojawia się złość i opór wobec samej pielęgnacji ogrodu, traktowanej jako aktywność narzucona z zewnątrz („po co mam sadzić bratki, skoro moim problemem jest coś zupełnie innego?”). Praca z roślinami może również budzić smutek i przywoływać bolesne wspomnienia – związane np. ze stratą bliskich osób, dawnego domu czy pełnionych ról życiowych. Niejednokrotnie problemem staje się także funkcjonowanie w grupie – pacjenci czują się oceniani lub wykluczeni, co dodatkowo obniża ich komfort.

Jak zaznaczyła dr Piotrowska, uważność na te trudne doświadczenia ma kluczowe znaczenie – pozwala bowiem terapeutom świadomie reagować i włączać je w proces leczenia, zamiast je bagatelizować.

Przedszkole leśne i empatia przyrodnicza

Hanna Łoboda (Uniwersytet Łódzki, Ogólnopolskie Stowarzyszenie Przedszkoli Leśnych) zwróciła uwagę na rolę przyrody w wychowaniu dzieci. Przedstawiła, jak leśne przedszkola budują u najmłodszych wrażliwość, przełamując początkowy dystans czy strach wobec przyrody i prowadząc do rozwijania empatii wobec innych gatunków.

Omówiła przy tym wyniki swoich rocznych badań, przeprowadzonych w jednym z przedszkoli leśnych a opartych na obserwacji uczestniczącej, wywiadach z nauczycielami i rodzicami oraz analizie materiałów wizualnych. Początkowo dzieci odczuwały lęk przed dzikimi zwierzętami i nieznanymi roślinami, jednak z czasem ich uważność i ciekawość wzrastały, a lęk malał.

Badaczka zauważyła, że najmłodsi zaczynali dostrzegać coraz więcej gatunków, tworzyli relacje z roślinami i zwierzętami ze swojego otoczenia, a to z kolei sprzyjało edukacji ekologicznej – zarówno w grupie rówieśniczej, jak i w szerszym, międzypokoleniowym wymiarze.

Zielona terapia dla seniorów

O możliwościach wykorzystania hortiterapii w pracy z osobami starszymi mówiła z kolei dr inż. Beata Płoszaj-Witkowska (UWM w Olsztynie). Po przejściu na emeryturę część z nich spędza czas biernie – oglądając telewizję czy czytając – inni wybierają aktywność fizyczną, hobby artystyczne lub społeczne zaangażowanie. Popularne są także formy integracyjne, takie jak spotkania towarzyskie czy uniwersytety trzeciego wieku.

Badania pokazują, że seniorzy często zmagają się z bólami głowy, problemami ze snem, dolegliwościami kręgosłupa, serca czy wzroku. Mimo tych ograniczeń największym zainteresowaniem cieszy się kontakt z naturą, zarówno bierny, jak i aktywny. Pandemia pokazała, że terapie związane z przyrodą, w tym hortiterapia, kąpiele leśne, floroterapia czy ornitoterapia, pozostają dostępne nawet w trudnych warunkach. W hortiterapii seniorzy uczestniczą w zajęciach ogrodniczych dostosowanych do swoich możliwości – od siania i sadzenia roślin po podlewanie czy układanie bukietów.

Przyroda a wypalenie zawodowe

Wypalenie zawodowe to chroniczne zmęczenie, spadek motywacji i dystans wobec pracy, będące skutkiem długotrwałego stresu. Objawia się m.in. wyczerpaniem emocjonalnym, cynizmem i obniżoną efektywnością, a także problemami zdrowotnymi, takimi jak zaburzenia snu czy bóle głowy. Agnieszka Kaczmarczyk (Centrum Szkoleniowe Klanza) poruszyła temat autorefleksji i higieny psychicznej osób pracujących z ludźmi. Zwróciła uwagę, że kontakt z przyrodą może być narzędziem profilaktyki wypalenia – zarówno zawodowego, jak i osobistego. Dlatego też powinniśmy działać zawczasu. Profilaktyka obejmuje dbanie o równowagę między pracą a życiem prywatnym, odpoczynek, sen, zdrową dietę, techniki relaksacyjne oraz aktywność fizyczną. Ważny jest też kontakt z naturą i praktyka uważności – dostrzeganie tego co tu i teraz.