Stanowisko ZGWRP wobec reformy ROP (UC100). Szansa na stabilizację czy ryzyko dla samorządów?

Projekt ustawy o ROP (UC100) z 13 marca 2026 r. wymaga pilnych korekt, aby zapobiec destabilizacji finansowej polskich samorządów. Związek Gmin Wiejskich RP (ZGWRP) w opublikowanym 14 kwietnia 2026 stanowisku wskazuje, że reforma w obecnym kształcie pozbawia gminy dochodów z surowców i obciąża je kosztami bez gwarancji rekompensat.

Reforma gospodarki odpadami opakowaniowymi, sformułowana w projekcie ustawy UC100 z 13 marca 2026 r., stanowi fundament zapowiadanej rewolucji w polskim systemie komunalnym. Związek Gmin Wiejskich Rzeczypospolitej Polskiej (ZGWRP), reprezentujący interesy ponad połowy polskich gmin, sformułował jednoznaczne stanowisko wobec proponowanych zmian.

Choć Związek w pełni aprobuje cele ekologiczne, takie jak zwiększenie poziomów recyklingu i efektywności zbiórki selektywnej, to kategorycznie kwestionuje zaproponowane mechanizmy finansowe i operacyjne. Reforma w obecnym kształcie postrzegana jest jako zagrożenie dla wydolności lokalnych systemów.

Brak stabilności finansowej na poziomie lokalnym uderza bezpośrednio w konstytucyjną zasadę samodzielności jednostek samorządu terytorialnego (JST). W opinii ZGWRP, jeśli gminy zostaną obciążone nowymi obowiązkami bez gwarancji realnych wpływów, ich rola zostanie sprowadzona do administratora deficytu. Jakie są ryzyka systemowe oraz jakie poprawki, które zdaniem samorządowców są niezbędne, by system nie załamał się pod własnym ciężarem?

Dlaczego projekt UC100 wymaga zmian?

Identyfikacja ryzyk przez ZGWRP jest wynikiem analizy systemów komunalnych. Eksperci Związku wskazują, że bez korekt legislacyjnych gminy staną przed ścianą finansową. Zgodnie z dokumentem „Stanowisko ZGWRP…”, do najważniejszych zagrożeń należą:

• Ograniczenie przychodów gmin z gospodarki odpadami: Przejęcie przez system kaucyjny najbardziej wartościowych frakcji (PET, aluminium, szkło) bez mechanizmu rekompensaty pozbawia gminy dochodów ze sprzedaży surowców.

• Marginalizacja roli samorządów w dystrybucji środków: Projekt sankcjonuje model, w którym NFOŚiGW staje się jedynym dysponentem funduszy, nie mając ustawowego obowiązku ich przekazywania gminom na zasadach partycypacji.

• Luka finansowa 2026–2028: Ryzyko gwałtownego spadku dochodów w okresie wdrażania kaucji, przy jednoczesnym braku pełnego uruchomienia wypłat z ROP.

• Mechanizm finansowania ex post: Model rozliczeń oparty na refundacji kosztów już poniesionych wymusza na gminach kredytowanie systemu.

• Nierówności terytorialne: Ryzyko wykluczenia mieszkańców wsi z systemu kaucyjnego ze względu na niższą gęstość placówek handlowych.

• Ograniczony wpływ JST na system: Zbyt niska reprezentacja samorządów w organach decyjnych uniemożliwia realną kontrolę nad strumieniami pieniężnymi.

Kluczowym elementem bezpieczeństwa prawnego, o który zabiega ZGWRP, jest propozycja dodania ust. 4 w art. 190. Zgodnie z uzasadnieniem poprawki: „Nie wszczyna się postępowania wobec JST, jeżeli niewykonanie obowiązków wynikało z braku środków finansowych przekazanych przez Organizację ROP Opakowań”. Jest to w opinii Związku niezbędna tarcza chroniąca wójtów i burmistrzów przed sankcjami za błędy systemowe leżące po stronie producentów.

Postulaty zmian w mechanizmach ROP

Aby system Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta (ROP) faktycznie realizował zasadę „zanieczyszczający płaci”, konieczne jest przemodelowanie przepływów pieniężnych. ZGWRP proponuje gruntowne zmiany w art. 63, 64 oraz 401f ustawy PoŚ, zmierzające do uszczelnienia systemu.

Najważniejszym postulatem jest ustawowe zagwarantowanie gminom udziału w środkach z opłaty opakowaniowej na poziomie nie niższym niż 50%. Jak czytamy w stanowisku ZGWRP: „Projekt nie gwarantuje ustawowego udziału gmin w redystrybucji środków ROP i uzależnia ich otrzymanie od decyzji NFOŚiGW lub ministra. Ustawowe zagwarantowanie udziału gmin odpowiada faktycznym kosztom systemu lokalnego”.

Równie krytyczne znaczenie ma wprowadzenie mechanizmu zaliczkowego w art. 71–72. Związek postuluje, aby Organizacje ROP wypłacały gminom zaliczki kwartalne w wysokości nie niższej niż 70% kwoty należnej za poprzedni okres. Bez tego mechanizmu gminy będą zmuszone do udzielania producentom de facto nieoprocentowanych pożyczek, co przy ograniczonych budżetach grozi utratą płynności. Stabilność tę ma wzmacniać nowy art. 72a, który przewiduje, że w przypadku 60-dniowej zwłoki ze strony Organizacji ROP, gminie przysługują odsetki ustawowe, a NFOŚiGW jest zobowiązany do natychmiastowego uzupełnienia środków z rezerwy buforowej.

Integracja systemu kaucyjnego z gospodarką gminną

ZGWRP alarmuje też, że obecny model systemu kaucyjnego generuje dla gmin „podwójną stratę”: odbiera im dochodowe surowce, pozostawiając jednocześnie koszty obsługi pozostałych, często zanieczyszczonych frakcji. Aby przywrócić sprawiedliwość ekonomiczną, Związek proponuje zmianę art. 124 ust. 5.

Zgodnie z propozycją: „50% wartości nieodebranych kaucji oraz przychodów ze sprzedaży materiałów opakowaniowych (…) przekazuje się na rachunek gospodarki odpadami właściwej jednostki samorządu terytorialnego jako rekompensatę za utracone przychody z selektywnej zbiórki”. Uzasadnienie jest tu bezlitosne dla obecnego projektu: środki te obecnie zasilają wyłącznie system producentów, co stoi w sprzeczności z ideą równowagi finansowej. Przekierowanie części tych funduszy do gmin ma zrównoważyć budżety i zapobiec drastycznym podwyżkom opłat dla mieszkańców.

Gwarancja równości terytorialnej. PSZOK-i i punkty zbiórki

Specyfika obszarów wiejskich, charakteryzujących się rozproszoną zabudową, wymaga odrębnych rozwiązań infrastrukturalnych. ZGWRP wskazuje na ryzyko dyskryminacji mieszkańców wsi, jeśli sieć punktów zbiórki kaucji zostanie ograniczona tylko do dużych marketów.

W ramach poprawki do art. 122 ust. 4a Związek domaga się, aby sieć punktów zwrotu zapewniała co najmniej jeden punkt na każde rozpoczęte 10 000 mieszkańców gminy, przy czym w każdej jednostce samorządu terytorialnego musi znaleźć się przynajmniej jeden taki punkt. Dodatkowo, postulowane jest:

• Wprowadzenie finansowania PSZOK-ów bezpośrednio z funduszy ROP (zmiana art. 9aa ustawy o UCPG).

• Dopuszczenie mobilnych punktów odbioru surowców kaucjonowanych.

• Wsparcie finansowe dla mniejszych placówek handlowych (sklepy o powierzchni poniżej 200 m²), co umożliwi im udział w systemie bez nadmiernego obciążenia ekonomicznego.

Brak tych gwarancji oznaczałby, że mieszkańcy gmin wiejskich zapłacą kaucję w cenie produktu, ale jej odzyskanie będzie wymagało wyprawy do sąsiedniego miasta, co realnie obniży ogólnopolskie wskaźniki recyklingu.

Zarządzanie, transparentność i okres przejściowy

Transparentność systemu i realna reprezentacja JST to jedyne narzędzia mogące powstrzymać arbitralną redystrybucję funduszy. ZGWRP postuluje zmianę art. 117, tak aby co najmniej połowę składu Rady ROP stanowili przedstawiciele JST wskazani przez organizacje samorządowe.

Kwestię kontroli ma uszczelnić zmiana art. 401f ust. 6, nakładająca na NFOŚiGW obowiązek corocznego przekazywania NIK oraz ministrowi sprawozdań zawierających zestawienie wydatków na poziomie gmin i regionów. Ma to zapobiec „rozmywaniu się” środków w centralnym budżecie funduszu.

Najważniejszą „poduszką bezpieczeństwa” dla budżetów domowych ma być jednak art. 214a, wprowadzający subwencję wyrównawczą na lata 2026–2028. Ma być ona wypłacana kwartalnie według sztywnego algorytmu: liczba mieszkańców gminy × średni roczny koszt odbioru 1 Mg odpadów × 0,1. Taki mechanizm pozwoli gminom przetrwać najtrudniejszy okres transformacji, chroniąc mieszkańców przed gwałtownym skokiem opłat śmieciowych.

Czy głos gmin wiejskich zostanie usłyszany?

Proponowane przez ZGWRP poprawki mają na celu przekształcenie deklaratywnej odpowiedzialności producentów w realne wsparcie systemowe.

Jak czytamy w konkluzji oficjalnego stanowiska: „Projekt UC100 w obecnym kształcie nie może zostać przyjęty, gdyż prowadzi do przeniesienia kosztów systemu na mieszkańców oraz stwarza ryzyko destabilizacji systemu gospodarowania odpadami na poziomie lokalnym”. ZGWRP deklaruje gotowość do współpracy z Ministerstwem Klimatu i Środowiska, jednak twardo stoi na stanowisku, że fundamentem reformy musi być pełne respektowanie zasady „zanieczyszczający płaci” oraz nienaruszalność stabilności finansowej JST. Bez tych zmian reforma może okazać się kosztownym eksperymentem, za który zapłacą obywatele.

Pełna treść Stanowiska ZGWRP wraz załącznikami do pobrania: