Taksonomia - pierwsze klasyfikacje gatunków

W wyniku rozwoju nauki i technologii obecnie już ponad 90% nowych słów w językach nowożytnych stanowią określenia specjalistyczne. Powstawanie tego słownictwa następuje szybciej niż mowy codziennej. Ocenia się, że liczba wszystkich specjalistycznych terminów biologicznych może już obecnie dochodzić do 100 mln. Znajomość słownictwa specjalistycznego, będącego podstawą wymiany informacji naukowych, jest bardzo ważna także na różnych poziomach edukacji. Odpowiedni dobór określeń i stosowanie prawidłowej terminologii znacznie ułatwia zrozumienie przyjętego systemu pojęć i opisywanych zjawisk. Umożliwia także zachowanie precyzji wypowiedzi oraz ich spójność merytoryczną[1].

Potrzeby klasyfikacji

W metodologii nauk przyjmuje się, że klasyfikacja otaczającej nas obiektywnego świata jest pierwszym z podstawowych poznawczych celów nauki. Obok gromadzenia informacji i modelowania zjawisk to jedno z podstawowych narzędzi badań rzeczywistości, a nauka o zasadach i procedurach klasyfikacji to taksonomia. Zarówno wprowadzanie określonych terminów, jak i odpowiednie usystematyzowanie różnych pojęć ma ogromny wpływ na rozwój nauki. Przykładem może być rozwój w XVIII wieku badań botanicznych związanych m.in. z opracowywaniem zasad klasyfikacji gatunków w ujęciu jakościowym, co doprowadziło do ogromnego rozkwitu nauk biologicznych.

Do połowy XVIII wieku gatunki opisywane były za pomocą nazw polinominalnych składających się z serii określających je słów. Karol Linneusz (Carl von Linné, 1707-1778), szwedzki przyrodnik i lekarz, profesor Uniwersytetu w Uppsali, w swoich fundamentalnych dziełach Philosophia Botanica (1751), Species Plantarum (1753) oraz Systema Naturae (1735-1770) opisał podstawy stworzonego przez siebie nowego systemu klasyfikacji organizmów w oparciu o zasadę binominalnego  nazewnictwa biologicznego, w którym pierwszy człon nazwy wskazuje rodzaj a drugi gatunek. Binominalny system nazewnictwa, uwzględniający naturalne związki występujące między gatunkami roślin, został wcześniej wprowadzony do botaniki już przez Gasparda Bauhina (1566-1624), szwajcarskiego lekarza i botanika. Doskonalony następnie przez Andrea Cesalpino (1519-1603), włoskiego naturalistę, lekarza i botanika, system ten inspirował wielu późniejszych przyrodników.  Zasady nazewnictwa binominalnego uściślił szwajcarski botanik Augustin Pyramus de Candolle (1778-1841) w Theorie elementaire de la botanique (1813 r.), który uznawany jest za twórcę jednego z pierwszych systemów naturalnych klasyfikacji roślin. Po latach do badań taksonomicznych wypracowano metody ilościowe, np. diagraficzną metodę Czekanowskiego, będącą najstarszą (1909 r.) metodą taksonomiczną wprowadzoną przez Jana Czekanowskiego (1882-1965), polskiego podróżnika, etnografa, antropologa i statystyka. Obecnie stosowana jest ona także w innych dziedzinach nauki jako uniwersalna metoda klasyfikacji statystycznej. Metodą wykazującą się znacznym stopniem obiektywizmu jest dendryt wrocławski, używany do grupowania w skupienia obiektów jako najbardziej do siebie podobnych. Zaproponowana została ona przez grupę polskich matematyków pracujących przed 1939 rokiem na Uniwersytecie Lwowskim, a po 1945 roku na Uniwersytecie Wrocławskim.

Stworzony przez Karola Linneusza system, choć był sztuczny, stał się podstawą współczesnej taksonomii, uznawanej przez amerykańskiego ewolucjonistę i ornitologa Ernsta Waltera Mayera (1904-2005) za teorię i praktykę klasyfikacji. Jej metody znalazły zastosowanie także w wielu innych dziedzinach nauk (m.in. geografii, ekonomii, socjologii, naukach rolniczych). Miała ona także ogromny wpływ na rozwój badań ekologicznych. Jednak w niektórych kierunkach badań botanicznych i zoologicznych system ten przyczynił się do powstawania pewnych wynaturzeń, np. związanych z nieograniczonym opisywaniem nowych gatunków tylko w oparciu o cechy morfologiczne z pominięciem innych właściwości biologicznych. W takim ujęciu każdy osobnik dający się odróżnić od przyjętego „typu” może być opisany jako nowy gatunek. Końcem opisywania gatunków staje się kres inwencji lub zdolności postrzegawczych autorów, względnie opisanie wszystkich osobników. Przez lata utworzono wiele nazw gatunków opisywanych na podstawie jednego okazu i nigdy potem nie odnajdywanych w środowisku przyrodniczym; listy synonimów nazw gatunków roślin i zwierząt zawierają setki pozycji. Obecnie określone zasady tworzenia i stosowania nazw systematycznych precyzują  specjalne kodeksy nomenklatury botanicznej, zoologicznej i bakterii, będące zbiorami zasad i zaleceń mających za zadanie dążyć do stabilności i uniwersalności nomenklatury oraz zapewniać odrębność nazw wszystkich taksonów roślin, grzybów, zwierząt i organizmów prokariotycznych. Jednym ze zbiorów zasad taksonomii organizmów żywych jest także międzynarodowy kodeks nomenklatury filogenetycznej (PhyloCode), który w odróżnieniu od dotychczas powszechnie stosowanej taksonomii grupującej organizmy ze względu na ich cechy charakterystyczne, np. anatomiczne, czy wyglądu zewnętrznego (taksonomia fenetyczna), ustala zasady taksonomii filogenetycznej organizmów o ustalonym pokrewieństwie.

Metody klasyfikacji od lat bezpośrednio związane są z badaniami różnorodności biologicznej, mającymi m.in. na celu[2]:

• opracowanie i weryfikowanie metod rozpoznawania, oceny, opisywania i prognozowania stanu oraz zmienności różnorodności biologicznej;
• rozpoznawanie stanu i zmienności różnorodności biologicznej w skali lokalnej, regionalnej, krajowej i globalnej;
• tworzenie merytorycznych podstaw systemów gromadzenia danych (monitoringu) na temat różnorodności biologicznej.

Badania te umożliwiają także prowadzenie różnych działań praktycznych związanych z ochroną zasobów przyrody, w tym m.in. dostarczanie politycznym i administracyjnym decydentom różnych szczebli zarządzania krajem rzeczowych i wiarygodnych informacji na temat stanu i zagrożenia krajowej różnorodności biologicznej oraz sposobów zapobiegania niekorzystnym zmianom[3]. To czy wykorzystują oni w prawidłowy sposób lub nie wykorzystują uzyskanych informacji jest już zupełnie inną sprawą.

dr hab. Krzysztof Kasprzak, professor emeritus

Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu,

przewodniczący Rady Programowej Wydawnictw Branżowych

prof. dr hab. Beata Raszka

Instytut Gospodarki Przestrzennej

Wydziału Gospodarki Przestrzennej i Architektury Krajobrazu

Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu,

członkini Rady Programowej Wydawnictw Branżowych

[1] Sapieżko M. 2024. Terminologia specjalistyczna jako czynnik porządkowania i rozwoju wiedzy. Językoznawstwo, 1 (20): 257-262

[2] Andrzejewski R. 1996. Ekologiczne problemy ochrony różnorodności biologicznej, [w:] R. Andrzejewski i R.J. Wiśniewski (red.), Różnorodność biologiczna: pojęcia, oceny, zagadnienia ochrony i kształtowania. Zeszyty Naukowe Komitetu PAN „Człowiek i Środowisko”, 15: 71-86

[3] Wiśniewski R. J. 2003. Różnorodność biologiczna jako obiekt badań naukowych, [w:] R.  Andrzejewski i W. Weigle (red.), Różnorodność biologiczna Polski. Drugi polski raporty – 10 lat po Rio. Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska, Warszawa, s. 273-275