Zakaz niszczenia odzieży (ESPR) a ESG. Koniec nadprodukcji?

W dniu 19 lipca 2026 r., czyli wtedy, gdy w Unii Europejskiej zaczął obowiązywać zakaz niszczenia niesprzedanej odzieży, obuwia i akcesoriów[1], świat mody dostał lekcję na temat tego, co ten zakaz właściwie oznacza w praktyce. W sądzie w Hongkongu zakończył się bowiem proces czterech byłych pracowników magazynu Chanel, oskarżonych o próbę kradzieży 724 toreb i portfeli wartych ok. 2,4 mln dolarów, które miały trafić do zakładu przetwarzania odpadów. Prokuratura ujawniła przy tej okazji liczbę, która obiegła media na całym świecie. Hongkoński oddział Chanel niszczył wówczas od 10 do 20 tys. produktów co pół roku.[2]

Chanel zareagował błyskawicznie, zapewniając, że ujawnione w sądzie dane pochodzą sprzed lat i nie odzwierciedlają obecnych praktyk marki. Dziś, jak twierdzi dom mody, wszystkie produkty, których nie da się sprzedać, w tym nadwyżki magazynowe i towary wadliwe, trafiają do L’Atelier des Matières, spółki recyklingowej założonej przez Chanel w 2019 roku i włączonej w 2025 roku do szerszej struktury Nevold, unijnego huba gospodarki obiegu zamkniętego, w który marka zainwestowała 50–80 mln euro.[3] Recykling obejmuje dziś ok. 30% materiałów w torebkach i 50% w obuwiu Chanel.[4]

Trudno o lepszy obraz tego, jak działa presja regulacyjna. Nie chodzi o to, że Chanel skłamał albo że deklarowana zmiana praktyk jest fasadowa, lecz o pytanie, które dziś powinien zadać sobie każdy producent i dystrybutor odzieży: czy zmiany wymusza wyłącznie coraz bardziej zaostrzane prawo, czy chodzi również o ryzyko reputacyjne i finansowe? W przypadku Chanel proces sądowy oraz zmiany przepisów zbiegły się niemal co do dnia, co samo w sobie jest komentarzem do tego, jak długo sektor dóbr luksusowych działał poza zasięgiem wzroku.

Czego dokładnie zakazuje ESPR?

Zakaz niszczenia wynika z rozporządzenia (UE) 2024/1781, czyli ESPR (Ecodesign for Sustainable Products Regulation), które weszło w życie 18 lipca 2024 r., a jego pełne wdrożenie zostało rozłożone w czasie. Co istotne, obowiązek ten dotyczy dużych przedsiębiorstw niezależnie od tego, czy mają siedzibę w UE, czy sprzedają na rynek unijny spoza jej granic, w tym z USA lub Chin. Decyduje sam fakt wprowadzania towaru na rynek unijny, a nie miejsce rejestracji spółki.

Definicja „zniszczenia” w art. 25 ESPR jest szeroka, jednak recykling nie jest automatycznym wyjątkiem od zakazu, ponieważ jeśli produkt mógł zostać odsprzedany lub ponownie użyty, jego rozdrobnienie i przetworzenie nadal narusza przepis. Wyjątki są ściśle zamknięte: obejmują m.in. produkty niebezpieczne lub niezgodne z prawem UE, naruszenie praw własności intelektualnej, wady projektowe lub produkcyjne, odmowę darowizny po udokumentowanym kontakcie z co najmniej trzema organizacjami lub ośmiotygodniowym ogłoszeniu publicznym, a także brak możliwości usunięcia brandingu przy ponownym użyciu.

To istotne dla marek takich jak Chanel, które chętnie powołują się na „recykling” jako dowód zgodności. W praktyce trzeba wykazać, że dany towar rzeczywiście nie nadawał się do dalszego obrotu, a nie że firma znalazła dla niego wygodniejszą, bardziej wizerunkowo bezpieczną ścieżkę zagospodarowania.

Ujawnianie danych o zniszczonych produktach a raportowanie ESG

Od 2 marca 2027 r. dojdzie kolejny, równie istotny obowiązek: duże firmy będą musiały co roku ujawniać liczbę i wagę zniszczonych produktów według kodu CN, powód zniszczenia, w tym zastosowane wyjątki, oraz dalsze losy towaru. Dokumentację trzeba przechowywać przez pięć lat i udostępniać organom nadzoru w ciągu 30 dni.[5]

To właśnie ten obowiązek ujawnieniowy, a nie sam zakaz, będzie w praktyce testował, które firmy rzeczywiście zmieniły model działania, a które tylko przeniosły niszczenie o krok dalej w łańcuchu dostaw albo poza granice UE.

Warto przy tym przypomnieć przypadek z 2018 r., kiedy Burberry ujawnił w raporcie rocznym zniszczenie towarów wartych 28,6 mln funtów. Fala krytyki inwestorów zmusiła markę do zmiany praktyk w ciągu kilku miesięcy, długo zanim jakikolwiek unijny przepis tego wymagał. To pokazuje, że rynek kapitałowy potrafił wymusić zmianę zanim zrobiło to prawo. Różnica względem sprawy Chanel jest jednak istotna, ponieważ Burberry ujawnił dane dobrowolnie, w ramach własnej sprawozdawczości, zachowując transparentność działań, a Chanel został „zdemaskowany” przy okazji toczącego się procesu karnego dotyczącego kradzieży, w okolicznościach, których nie kontrolował. Wymuszenie na firmach ujawnień dotyczących działań przedsiębiorcy oraz losów niesprzedanych produktów może stać się przyczynkiem do podejmowania bardziej racjonalnych i zrównoważonych decyzji biznesowych, które poza wartością wizerunkową mogą zyskać też finansowo.

Cyfrowy paszport produktu (DPP) dopełnieniem regulacji

Rozporządzenie ESPR wprowadza także cyfrowy paszport produktu (Digital Product Passport, DPP), czyli cyfrowy zapis danych o pochodzeniu materiałów, składzie, śladzie środowiskowym oraz możliwościach naprawy i recyklingu, dostępny np. przez kod QR i powiązany z centralnym rejestrem UE.[6] Ma on zwiększyć przejrzystość całego cyklu życia produktu i pomóc w walce z greenwashingiem oraz podróbkami.

Przyjęty w kwietniu 2025 r. plan prac Komisji Europejskiej na lata 2025–2030 umieścił odzież w pierwszej grupie priorytetowej, obok stali, aluminium, opon, mebli i materacy.[7] Akt delegowany dla odzieży Komisja planuje przyjąć w 2027 r., a sam obowiązek DPP dla tekstyliów ma zacząć obowiązywać ok. 18 miesięcy później, między połową 2028 a 2029 r. Pierwsza fala obejmie typową odzież użytkową, a więc t-shirty, swetry, spodnie czy bieliznę, z wyłączeniem obuwia, tekstyliów inteligentnych, środków ochrony indywidualnej i wyrobów medycznych, które zostaną potraktowane jako odrębne grupy produktowe.[8]

Dla branży odzieżowej oznacza to, że zakaz niszczenia i paszport produktowy to dwa zintegrowane instrumenty prawne, które pozwolą na większy nadzór nad tekstyliami, ponieważ paszport ma dostarczyć dane, które umożliwią realną weryfikację tego, co firma deklaruje w rocznym raporcie o zniszczonych produktach. Bez identyfikowalności na poziomie pojedynczej sztuki odzieży sam obowiązek ujawnieniowy pozostanie w dużej mierze deklaratywny.

Czy zakaz niszczenia odzieży wpłynie na jej nadprodukcję?

Mimo dostrzeżenia problemu z zagospodarowaniem odpadów tekstylnych, w tym niesprzedanej odzieży, zwrócić należy uwagę na źródło napędzające spiralę ubraniowego szaleństwa, jakiego dostarcza od lat w szczególności fast fashion, czyli nadprodukcji. Przepisy ESPR wskazują jednoznacznie, co jest dozwolone, a co zakazane wobec niesprzedanego towaru, jednak próżno szukać przepisów wymuszających na producentach ujawnienie powodów, dla których wyprodukowano takie ilości zbędnych ubrań, do tego nieraz miernej jakości. Nadprodukcja i nadpodaż to dwa różne problemy, a ESPR adresowane jest w zasadzie tylko do tego drugiego.

Według McKinsey i Business of Fashion aż 27% dyrektorów modowych ograniczyło asortyment w 2025 r. z powodu zmienności ceł[9]. Może być to sygnałem, że presja kosztowa i niepewność rynkowa skłaniają marki do ostrożniejszego prognozowania niezależnie od regulacji unijnych. Realne ryzyko obejścia zakazu pozostaje jednak otwarte, ponieważ producenci mogą zacząć sprzedawać nadwyżki poniżej kosztów zamiast je niszczyć, co formalnie spełnia przepisy wyłączeniowe, ale nadal napędza konsumpcję i przenosi problem odpadów, najpierw na konsumentów, a finalnie na systemy gospodarki komunalnej.

Geopolityka utrudnia identyfikowalność

Transparentność łańcucha dostaw, kluczowa zarówno dla wiarygodnego raportowania ESG, jak i dla samego ESPR, staje się dziś zakładnikiem napięć chińsko-amerykańskich. 31 lipca 2026 r. amerykański Departament Bezpieczeństwa Wewnętrznego dodał 43 chińskie firmy do listy podmiotów objętych ustawą o zapobieganiu pracy przymusowej Ujgurów (UFLPA)[10], zwiększając łączną liczbę podmiotów na liście do 187.[11] Chiny odpowiedziały niemal natychmiast dekretem zakazującym transakcji z sześcioma amerykańskimi podmiotami zajmującymi się weryfikacją pochodzenia bawełny i mapowaniem łańcuchów dostaw odzieży, obejmując restrykcjami nawet Responsible Business Alliance.

Efekt jest taki, że firmy, które chcą udowodnić, iż ich produkty nie zawierają bawełny z regionów stosujących pracę przymusową, tracą dostęp do narzędzi audytowych niezbędnych do tego celu. Identyfikowalność, na której opiera się cała architektura raportowania ESRS, due diligence łańcucha dostaw i przyszły cyfrowy paszport produktu, staje się w chińskim sektorze tekstylnym coraz trudniej dostępna, nie z powodu braku woli firm, lecz z powodu polityki państwa.

Co z tego wynika dla branży?

Przypadek Chanel pokazuje, że presja regulacyjna i reputacyjna potrafi zmienić decyzje zarządów szybciej, niż wymaga tego samo prawo, nawet w branżach, które przez dekady uważały się za odporne na krytykę. Pozostaje jednak pytanie, czy analogiczną presję odczują marki mniej eksponowane medialnie i pozbawione porównywalnej skali kontroli inwestorskiej, czy raczej po cichu przeniosą niszczenie towaru poza zasięg unijnych przepisów, czyli do łańcuchów dostaw, których identyfikowalność, jak pokazuje spór o listę UFLPA, i tak staje się coraz trudniejsza do wyegzekwowania. To pytanie, a nie sama treść zakazu, zdecyduje o tym, czy ESPR realnie ograniczy marnotrawstwo w modzie, czy stanie się kolejnym przepisem spełnianym wyłącznie na papierze.

dr inż. Anna Popławska
Kierownik Działu EONOVA

REMONDIS Medison Sp. z o.o. // EONOVA

[1]Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1781 z dnia 13 czerwca 2024 r. ustanawiające ramy ustalania wymogów dotyczących ekoprojektu dla zrównoważonych produktów

[2]https://fashionbiznes.pl/chanel-niszczyl-tysiace-produktow-luksusowy-gigant-odpowiada-na-zarzuty/

[3]https://wwd.com/business-news/legal/former-chanel-hong-kong-staff-jailed-latelier-des-matieres-1239091487/

[4]https://jingdaily.com/intels/2026-07/20/chanel-halts-destruction-of-unsold-goods-ahead-of-eu-ban

[5]https://akademiaesg.pl/baza-wiedzy/rozporzadzenie-espr-nowy-ekoprojekt-i-cyfrowy-paszport-produktu/

[6] https://www.gov.pl/web/rozwoj-technologia/cyfrowy-paszport-produktu

[7]https://akademiaesg.pl/baza-wiedzy/rozporzadzenie-espr-nowy-ekoprojekt-i-cyfrowy-paszport-produktu/

[8]https://esgtrends.pl/cyfrowy-paszport-produktu-co-firmy-odziezowe-musza-wiedziec-przed-2028-rokiem/

[9] https://www.mckinsey.com/industries/retail/our-insights/state-of-fashion-2025

[10] https://www.cbp.gov/trade/forced-labor/UFLPA

[11]https://www.dhs.gov/news/2026/07/31/dhs-announces-addition-43-companies-uflpa-entity-list