Prawo do naprawy. Co może zmienić dla rynku i konsumentów?

Unijna dyrektywa w sprawie wspólnych zasad promujących naprawę towarów, określana jako right to repair, weszła w życie 30 lipca 2024 r. Państwa członkowskie miały czas na jej transpozycję do 31 lipca 2026 r. Termin ten już minął, jednak w Polsce prace nad wdrożeniem regulacji nadal trwają. Rządowy projekt UC154 przewiduje zmiany m.in. w ustawie o prawach konsumenta, a jego przyjęcie przez Radę Ministrów zaplanowano na III kwartał 2026 r.

Nowe regulacje mają przede wszystkim sprawić, aby konsumenci częściej wybierali naprawę zamiast przedwczesnego pozbywania się produktów. W odniesieniu do określonych grup urządzeń, m.in. pralek, zmywarek, odkurzaczy czy telefonów komórkowych, producenci mają zostać objęci obowiązkami związanymi z możliwością naprawy. Polski projekt zakłada też m.in. dodatkowe 12 miesięcy odpowiedzialności sprzedawcy za towar, jeśli konsument w ramach reklamacji zdecyduje się na naprawę zamiast wymiany.

Naprawa wciąż przegrywa ceną

Zdaniem Agnieszki Sznyk, szefowej think tanku Innowo – Instytut Innowacji i Odpowiedzialnego Rozwoju jednym z największych problemów pozostaje ekonomia. W wielu przypadkach naprawienie urządzenia nadal okazuje się niewspółmiernie drogie w stosunku do ceny nowego produktu.

– W wielu przypadkach naprawa usterki wciąż jest droższa niż wyprodukowanie nowego sprzętu. Wpływa na to gospodarka linearna, w której żyjemy, opierająca się na schemacie: kup, użyj, wyrzuć – wyjaśnia ekspertka.

Alternatywą jest gospodarka o obiegu zamkniętym, w której produkty i materiały pozostają w użyciu możliwie długo, a naprawa, ponowne wykorzystanie i recykling zastępują szybkie pozbywanie się rzeczy.

Według Sznyk przepisy mogą jednak pozostać w dużej mierze martwe, jeżeli za obowiązkami prawnymi nie pójdą instrumenty ekonomiczne wspierające naprawy.

Ekspertka wskazuje m.in. na rozwiązania stosowane za granicą, takie jak dopłaty do kosztów napraw. Postuluje również dyskusję o obniżeniu podatku VAT na usługi naprawcze. Obecnie podstawowa stawka VAT w Polsce wynosi 23 proc. Możliwości stosowania stawek obniżonych i zerowych są jednocześnie ograniczone przepisami unijnego systemu VAT, dlatego ewentualne zmiany wymagałyby uwzględnienia tych zasad.

Zdaniem Sznyk potrzebna jest przede wszystkim większa świadomość po stronie administracji i osób odpowiedzialnych za politykę fiskalną.

Szansa dla lokalnych serwisów i rynku pracy

Prawo do naprawy może mieć również znaczenie gospodarcze. Upowszechnienie reperowania urządzeń oznacza większe zapotrzebowanie na usługi serwisowe, części zamienne i pracowników mających odpowiednie kwalifikacje.

– Z jednej strony duże firmy produkujące sprzęt są przygotowane do jego naprawy poprzez dywersyfikację swoich usług. Z drugiej strony daje to możliwość stworzenia nowych miejsc pracy w prywatnych zakładach naprawczych – ocenia Sznyk.

Jej zdaniem kompetencje potrzebne do rozwoju tego sektora już istnieją, ale sam rynek usług naprawczych wymaga ponownego wzmocnienia i promocji.

Znaczenie może mieć również planowana europejska platforma napraw, która ma ułatwiać konsumentom wyszukiwanie serwisów, sprzedawców odnowionych produktów i innych podmiotów związanych z naprawą. Regulacje przewidują również europejski formularz informacji o naprawie, pozwalający łatwiej porównywać m.in. cenę oraz przewidywany czas wykonania usługi.

„Rozsądna cena” i „rozsądny termin”

Ekspertka zwraca uwagę, że część sformułowań zawartych w regulacjach pozostawia pole do interpretacji. Naprawa ma być wykonywana za „rozsądną cenę” i w „rozsądnym terminie”, a ocena obu tych kryteriów może w praktyce zależeć od konkretnego przypadku.

Istotnym rozwiązaniem ma być możliwość udostępnienia klientowi urządzenia zastępczego na czas naprawy. Może mieć to szczególne znaczenie w przypadku sprzętów pierwszej potrzeby, takich jak pralka, bez których trudno funkcjonować przez kilka tygodni.

Czy każdy sprzęt warto naprawiać?

Prawo do naprawy nie rozwiąże też problemu najtańszej elektroniki sprowadzanej spoza Unii Europejskiej. Sznyk zwraca uwagę, że transport uszkodzonego urządzenia na dużą odległość tylko po to, by poddać je naprawie, może podważać środowiskowy sens całego procesu.

– Wysłanie uszkodzonej elektroniki do fabryki w Azji w celu naprawy jest absurdalnym pomysłem. Ślad węglowy związany z transportem sprzętu jest tak duży, że działanie takie jest kompletnie nieekologiczne i nie powinno mieć miejsca – podkreśla.

W polskim projekcie przewidziano jednak, że jeśli producent objętego przepisami urządzenia ma siedzibę poza UE, obowiązki związane z naprawą mają przechodzić – zależnie od sytuacji – na jego upoważnionego przedstawiciela, importera lub dystrybutora. Sama naprawa będzie mogła zostać wykonana przez działający w ich imieniu serwis.

Nie tylko naprawa, ale także inne modele korzystania ze sprzętu

Zdaniem Sznyk rozwiązaniem może być również odejście od modelu, w którym konsument musi być właścicielem każdego używanego urządzenia. Przykładem jest leasing lub model „produkt jako usługa”, w którym producent zachowuje własność sprzętu, a klient płaci za możliwość korzystania z niego.

Taki system przenosi na producenta większą odpowiedzialność za trwałość, konserwację i naprawę produktu. W jego interesie staje się więc tworzenie urządzeń, które będą działać możliwie długo.

Konsument także może wydłużyć życie urządzenia

Nowe przepisy nie zastąpią również decyzji podejmowanych podczas zakupu i późniejszego użytkowania sprzętu. Zdaniem ekspertki warto zwracać uwagę nie tylko na cenę, ale również na jakość, energooszczędność i trwałość urządzenia.

Znaczenie ma także prawidłowa eksploatacja. Stosowanie się do zaleceń producenta, konserwacja oraz regularne dbanie o stan pralki, lodówki czy piekarnika mogą wydłużyć czas ich użytkowania i ograniczyć liczbę usterek.

Prawo do naprawy ma więc zmienić nie tylko relacje między konsumentem, sprzedawcą i producentem. Jeżeli regulacjom będą towarzyszyły odpowiednie zachęty ekonomiczne i rozwój usług serwisowych, mogą one stać się jednym z impulsów do odchodzenia od modelu „kup, użyj, wyrzuć” na rzecz gospodarki, w której produkty pozostają w obiegu znacznie dłużej.