Likwidacja systemu kaucyjnego? Do Sejmu wpłynął projekt ustawy

Proponowane regulacje przewidują wygaszenie licencji dotychczasowych operatorów, zwrot pobranych środków konsumentom oraz przywrócenie selektywnej zbiórki butelek PET i puszek aluminiowych do strumienia odpadów komunalnych zarządzanych przez gminy. Według autorów inicjatywy, mechanizm kaucji w obecnym kształcie jest nieefektywny i generuje nadmierne obciążenia finansowe dla obywateli oraz samorządów.

Geneza i autorstwo inicjatywy ustawodawczej

 Projekt ustawy o zmianie ustawy o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi oraz niektórych innych ustaw został zarejestrowany 6 sierpnia 2026 r. (podstawa prawna: art. 118 ust. 1 Konstytucji RP). Przedstawicielem wnioskodawców został poseł Grzegorz Płaczek. Pod projektem podpisało się osiemnastu parlamentarzystów, w tym m.in. Krzysztof Bosak, Sławomir Mentzen oraz Przemysław Wipler.

Wnioskodawcy zaznaczają, że ich inicjatywa wynika z negatywnej oceny dotychczasowego funkcjonowania systemu, który “stanowi regulację fundamentalnie wadliwą – zarówno w wymiarze legislacyjnym, jak i praktycznym”.

Dlaczego system kaucyjny zdaniem projektodawców nie zdał egzaminu?

Wprowadzony 1 października 2025 r. system, po niespełna roku funkcjonowania, jest oceniany przez projektodawców jako regres w polskiej gospodarce odpadami. Główne argumentu autorów projektu to:

• Brak akceptacji społecznej: Dane sondażowe przytaczane w uzasadnieniu są alarmujące – aż 50,5% Polaków ocenia system negatywnie. Opór obywatelski potwierdza fakt, że 38% respondentów nie widzi potrzeby zwrotu opakowań, a 48,1% nigdy nie skorzystało z systemu.
• Niepraktyczność logistyczna: Obowiązek oddawania butelek w stanie niezgniecionym jest sprzeczny z intuicją wypracowaną przez lata selektywnej zbiórki „u źródła”.
• Wady infrastrukturalne: Przykład sieci Netto wskazują, że aż 35% prób zwrotu kończy się odrzuceniem opakowania przez automat, co buduje trwałą niechęć konsumentów.
• Magazynowanie „brudnych” odpadów: Dla sektora handlu kluczowym problemem stało się składowanie zanieczyszczonych opakowań, co generuje uciążliwości sanitarne i logistyczne.

Skala obciążeń finansowych

System kaucyjny został zinterpretowany przez Konfederację jako mechanizm przymusowego „zamrażania” kapitału prywatnego. Wg projektodawców, dla przeciętnej czteroosobowej rodziny oznacza to utratę płynności finansowej na poziomie 240–300 zł rocznie. Szczególnie jaskrawym przykładem wykluczenia jest sytuacja seniorów na terenach wiejskich, którzy zmuszeni są pokonywać kilkanaście kilometrów do najbliższego automatu, by odzyskać zaledwie 5–10 zł kaucji. W takim ujęciu kaucja staje się de facto bezzwrotnym „podatkiem od miejsca zamieszkania”.

Sektor handlu, zadłużony na kwotę przekraczającą 2,6 mld zł, również odczuł skutki reformy:

1. Wydatki adaptacyjne: Koszt dostosowania pojedynczej placówki (spośród 25 tys. sklepów powyżej 200 m²) wyniósł od 5 do 15 tys. zł.
2. Utrata powierzchni: Konieczność wygospodarowania miejsca na zbiórkę i magazynowanie brudnych opakowań PET i puszek zmusiła przedsiębiorców do rezygnacji z części powierzchni sprzedażowej, co bezpośrednio uderzyło w ich rentowność.

Wpływ na finanse samorządów. Utrata dochodów i wzrost opłat za zagospodarowanie odpadów

Podnoszony jest również argument „wydrenowania” gminnych systemów odpadowych z najbardziej wartościowych frakcji. Wyjęcie PET i aluminium z systemów zbiórki uderza w ekonomikę instalacji przetwarzania odpadów komunalnych.

Autorzy projektu wskazują, że zestawienie danych z raportów Waste2Economy oraz EKO-UNIA pokazuje skalę dewastacji budżetów:

• Utrata dochodów z PET i aluminium: szacowana na 576 mln zł rocznie (336 mln zł z PET i 127 mln zł z puszek).
• Perspektywa dekady: Przewidywane straty samorządów sięgną 6 mld zł w ciągu 10 lat.

Skutkiem tej wyrwy w budżetach są podwyżki opłat za zagospodarowanie odpadów, które uderzają w mieszkańców – od metropolii po małe gminy. W Krakowie stawka wzrosła z 27 zł do 35 zł, w Warszawie dla domów jednorodzinnych do 107 zł. Podobne trendy widać w mniejszych jednostkach: w Kobiórze opłata wzrosła z 35 zł do 39 zł, a w Krupskim Młynie z 35 zł do 40 zł za osobę.

Od kaucji do sieci skupów

Projektodawcy podważają założenie wg którego system kaucyjny był jedyną drogą do spełnienia wymogów dyrektywy SUP i rozporządzenia PPWR. Zgodnie z zasadą pomocniczości, państwa członkowskie powinny mieć swobodę w doborze metod osiągania poziomów zbiórki.

Zaproponowana „odwrócona logika” zakłada stworzenie ogólnopolskiej sieci skupów plastiku, finansowanej w ramach Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta (ROP). W tym modelu obywatel nie odzyskuje wcześniej zamrożonej kaucji, lecz realnie zarabia na segregacji. Miałby to być powrót do tradycyjnego i sprawdzonego w polskich realiach modelu skupu surowców wtórnych.

W wymiarze politycznym projekt ma stanowić sygnał dla Rady UE, że Polska zamierza bronić interesów obywateli przed restrykcyjnymi wymogami pakietu Fit for 55. Wnioskodawcy zauważają, że ewentualna procedura naruszeniowa ze strony Komisji Europejskiej trwa zazwyczaj 2–3 lata, co stwarza przestrzeń do renegocjacji warunków rozporządzenia PPWR na forum unijnym.

Mechanizm likwidacji i przepisy przejściowe

Proces demontażu systemu zaplanowano z uwzględnieniem 6-miesięcznego okresu przejściowego, służącego rozliczeniu pobranych kaucji oraz wygaszeniu umów z licencjonowanymi operatorami.

Porównanie skutków regulacji:

Kwestia roszczeń odszkodowawczych operatorów (szacowanych na 100–500 mln zł) została przez projektodawców oceniona jako ryzyko niskie. W uzasadnieniu przywołano kluczowe orzecznictwo, m.in. wyroki SA w Warszawie (I ACa 2124/15) oraz Sądu Najwyższego (IV CSK 26/16), wskazujące, że państwo odpowiada jedynie za bezpośrednie straty, a nie za utracone korzyści wynikające ze zmiany modelu regulacyjnego. Realne koszty odszkodowań oszacowano na maksymalnie 50 mln zł.

Dalsza ścieżka legislacyjna

Złożony projekt ma na celu przywrócenie równowagi w systemie gospodarki odpadami poprzez usunięcie „ukrytej opłaty”, jaką stała się kaucja. Wnioskodawcy podkreślają zgodność ustawy z Konstytucją RP, w tym z zasadami ochrony własności (art. 64) oraz wolności gospodarczej (art. 22).

Dalsza ścieżka legislacyjna przewiduje szerokie konsultacje z resortami klimatu i gospodarki, izbami handlowymi, organizacjami samorządowymi (ZMP, ZGWRP) oraz Rzecznikiem Praw Obywatelskich w kontekście przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu. Zmiany w zakresie podatku VAT miałyby wejść w życie 1 stycznia roku następnego po uchwaleniu ustawy. Obecnie projekt oczekuje na opiniowanie w ramach Systemu Informacyjnego Sejmu.