Raport Deloitte: Polski system kaucyjny wymaga usprawnienia

System kaucyjny stanowi istotny element transformacji gospodarki odpadami opakowaniowymi w Polsce. Jego zadaniem jest nie tylko zwiększenie poziomu selektywnej zbiórki butelek i puszek, lecz także zapewnienie wysokiej jakości surowców kierowanych do recyklingu oraz ograniczenie negatywnego wpływu opakowań na środowisko.

Jak wynika z raportu Deloitte, przygotowanego na zlecenie Związku Browary Polskie, osiągnięcie tych celów wymaga odpowiedniej organizacji całego procesu – od punktu zbiórki, przez transport i sortowanie, aż po rozliczenia finansowe oraz przekazanie surowca do recyklingu.

Organizacja zbiórki i logistyki ma znaczenie dla efektywności systemu

Jednym z zagadnień wymagających uwagi jest sposób funkcjonowania wielu operatorów systemu kaucyjnego. Utrzymywanie przez nich odrębnych struktur logistycznych, informatycznych i administracyjnych, niekiedy obsługujących te same lokalizacje, może prowadzić do powielania procesów oraz zwiększenia liczby operacji transportowych.

Z perspektywy gospodarki komunalnej istotna jest również organizacja zbiórki poszczególnych frakcji opakowań. Łączne zbieranie butelek PET i puszek metalowych oznacza konieczność ich późniejszego rozdzielenia, co generuje dodatkowe operacje logistyczne i sortownicze.

Jak wskazuje Związek Browary Polskie, taki model może nie tylko zwiększać koszty funkcjonowania systemu, ale również prowadzić do strat wartościowego surowca oraz dodatkowych emisji związanych z transportem. – System kaucyjny nie może być oceniany wyłącznie na podstawie liczby zebranych butelek i puszek. Jeżeli opakowania są zbierane, ale później tracimy część cennego surowca, to nie wykorzystujemy w pełni jego potencjału środowiskowego. Celem powinno być odzyskanie jak największej ilości wartościowego materiału przy jak najmniejszym zużyciu energii i zasobów. Ekologia powinna iść w parze z efektywnością ekonomiczną – mówi Mieszko Musiał, prezes zarządu Związku Browary Polskie.

Deloitte wskazuje na potrzebę uporządkowania opłat i rozliczeń

Ważnym wnioskiem płynącym z analizy Deloitte jest potrzeba zwiększenia przejrzystości mechanizmów finansowania systemu kaucyjnego. Obecny model zakłada funkcjonowanie wielu operatorów konkurujących m.in. o punkty zbiórki. Według Związku Browary Polskie rywalizacja ta koncentruje się w znacznym stopniu na wysokości wynagrodzeń oferowanych placówkom handlowym za obsługę zwracanych opakowań.

Z raportu Deloitte wynika, że opłaty za zbiórkę w Polsce są o 56 proc. wyższe niż na analizowanych rynkach referencyjnych. Rodzi to pytania o sposób ustalania stawek, zasady rozliczeń oraz możliwość skutecznej kontroli kosztów ponoszonych przez uczestników systemu. Zdaniem branży konieczne jest stworzenie mechanizmów pozwalających weryfikować rzeczywiste koszty zbiórki i zagospodarowania poszczególnych rodzajów opakowań.

Istotną kwestią jest także rozdzielenie rozliczeń dla butelek PET i puszek metalowych. Każda frakcja powinna finansować koszty związane z własną zbiórką i przetwarzaniem, bez ryzyka przenoszenia obciążeń pomiędzy różnymi rodzajami opakowań. Takie rozwiązanie mogłoby zwiększyć transparentność systemu oraz ułatwić ocenę jego rzeczywistej efektywności ekonomicznej i środowiskowej.

System kaucyjny w Polsce na tle europejskich rozwiązań

Raport Deloitte „System kaucyjny 2026 – rok po starcie” obejmuje również porównanie polskiego modelu z rozwiązaniami funkcjonującymi w wybranych krajach europejskich.

Z przeprowadzonego modelowania wynika, że koszty funkcjonowania polskiego systemu mogą wynieść nawet 25,2 mld zł w ciągu dziesięciu lat, czyli o blisko 10 mld zł więcej niż w porównywalnych modelach europejskich.

Różnice widoczne są także w wysokości opłat producenckich. Według analizy Deloitte opłata przypadająca na jednorazową butelkę PET jest w Polsce około 1,7 razy wyższa od średniej dla porównywanych rynków, a w przypadku puszki metalowej – 7,3 razy wyższa.

Dane te wskazują na potrzebę ponownego przeanalizowania zasad organizacji i finansowania systemu. Celem proponowanych zmian nie jest ograniczenie zakresu selektywnej zbiórki, lecz osiąganie wymaganych poziomów odzysku przy bardziej efektywnym wykorzystaniu środków i zasobów. – Nie kwestionujemy potrzeby istnienia systemu kaucyjnego. Kwestionujemy model, w którym osiąganie celów środowiskowych kosztuje polskich producentów i konsumentów znacznie więcej niż w innych krajach Europy – podkreśla Mieszko Musiał.

Butelki wielokrotnego użytku – sprawdzony element gospodarki obiegu zamkniętego

Osobnym zagadnieniem poruszonym w analizie jest przyszłość systemów zbiórki szklanych butelek wielokrotnego użytku. Funkcjonujące od lat producenckie systemy zwrotu butelek pozwalają osiągać poziom zwrotów przekraczający 90 proc. Ich istotną zaletą jest wykorzystanie istniejących sieci dystrybucyjnych, dzięki którym opakowania wracają do producentów bez konieczności tworzenia dodatkowych struktur logistycznych. Z punktu widzenia gospodarki obiegu zamkniętego rozwiązanie to umożliwia wielokrotne wykorzystanie opakowań, ograniczając potrzebę produkcji nowych butelek oraz zużycie surowców.

Według scenariuszy przedstawionych przez Deloitte włączenie szklanych butelek zwrotnych do powszechnego systemu operatorskiego mogłoby oznaczać dodatkowe opłaty producenckie na poziomie od 1,2 do 2 mld zł rocznie. Związek Browary Polskie postuluje zatem trwałe zagwarantowanie producentom możliwości prowadzenia własnych systemów zbiórki opakowań wielokrotnego użytku, również po 2028 roku.

Efektywność środowiskowa i ekonomiczna powinny iść w parze

Wnioski przedstawione w raporcie Deloitte wskazują, że o skuteczności systemu kaucyjnego decyduje nie tylko ilość zebranych opakowań. Równie ważne są jakość odzyskiwanego surowca, organizacja transportu, efektywność sortowania oraz przejrzystość całego procesu finansowania.

Dla sektora gospodarki odpadami oznacza to potrzebę spojrzenia na system kaucyjny jako na zintegrowany łańcuch działań logistycznych, materiałowych i organizacyjnych, którego poszczególne elementy powinny wzajemnie się uzupełniać.

Raport Deloitte stanowi tym samym punkt wyjścia do dyskusji o dalszym doskonaleniu polskiego systemu kaucyjnego – tak, aby realizował cele środowiskowe w sposób skuteczny, racjonalny i możliwie najmniej obciążający jego uczestników.

Źródło: Raport Deloitte „System kaucyjny 2026 – rok po starcie”, przygotowany na zlecenie Związku Pracodawców Przemysłu Piwowarskiego Browary Polskie; informacja prasowa Związku z 20 października 2026 r.