Nowy rezerwat w Puszczy Białowieskiej. Gminy mogą zyskać miliony

Proponowany rezerwat „Lasy Otwarte im. prof. Simony Kossak” ma objąć tereny zarządzane przez Lasy Państwowe, położone w pięciu gminach województwa podlaskiego. Największa część planowanego obszaru znajduje się w gminie Narewka – 12,4 tys. ha. Kolejne 9,2 tys. ha przypada na gminę Hajnówka, ponad 8,1 tys. ha na gminę Białowieża, około 2 tys. ha na gminę Narew i 1,8 tys. ha na gminę Dubicze Cerkiewne.

Dla lokalnych samorządów projekt może mieć istotne znaczenie finansowe. Gminy położone na obszarach o szczególnych walorach przyrodniczych od lat wskazują, że ograniczenia związane z ochroną przyrody powinny być rekompensowane dodatkowymi dochodami budżetowymi. Nowy rezerwat ma być odpowiedzią na część tych oczekiwań, choć przedstawiciele powiatu hajnowskiego podkreślają konieczność dokładnego przeanalizowania proponowanych rozwiązań.

Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska zapewnia, że utworzenie rezerwatu nie oznacza zamknięcia puszczy dla mieszkańców i turystów. Większość dotychczasowych możliwości korzystania z lasu ma zostać zachowana.

Dodatkowe miliony dla puszczańskich gmin

Według szacunków RDOŚ pięć gmin objętych projektem mogłoby otrzymywać łącznie o 5–7 mln zł więcej niż dotychczas. Subwencja ekologiczna to mechanizm wsparcia finansowego dla gmin, na których terenie znajdują się obszary objęte określonymi formami ochrony przyrody. Jej celem jest częściowe wyrównywanie ograniczeń rozwojowych wynikających z ochrony cennych przyrodniczo terenów.

Dla gmin puszczańskich ma to szczególne znaczenie. Duży udział lasów i obszarów chronionych ogranicza możliwości przeznaczania gruntów pod niektóre inwestycje, rozwój działalności gospodarczej czy zabudowę. Jednocześnie samorządy muszą finansować infrastrukturę komunalną, drogi, gospodarkę wodno-ściekową i usługi publiczne dla mieszkańców.

Dodatkowe dochody mogłyby zwiększyć możliwości finansowania takich zadań, w tym wkładu własnego do projektów współfinansowanych ze środków europejskich. Nie oznacza to jednak, że pieniądze automatycznie zostaną przeznaczone na konkretne inwestycje – decyzje o ich wykorzystaniu będą należały do samorządów, zgodnie z obowiązującymi zasadami finansów publicznych.

Skala dotychczasowego wsparcia pokazuje, jak ważny jest ten mechanizm dla regionu. Według danych przedstawionych przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska puszczańskie gminy otrzymały w 2025 roku łącznie 14 mln zł subwencji ekologicznej, a w 2026 roku kwota ta wzrosła do 20 mln zł.

Zapowiadane dodatkowe 5–7 mln zł byłoby zatem kolejnym istotnym zwiększeniem środków dostępnych dla lokalnych budżetów. Na obecnym etapie nie przedstawiono jednak szczegółowego podziału tej kwoty pomiędzy poszczególne gminy.

Samorządowcy oczekują korzyści dla mieszkańców

Starosta hajnowski Andrzej Skiepko przyznał w rozmowie z PAP, że propozycja objęcia kolejnych terenów Puszczy Białowieskiej ochroną rezerwatową nie jest dla lokalnych władz zaskoczeniem. – Przymiarki cały czas jakieś były, jeśli chodzi o nowe tereny chronione – powiedział.

Zwrócił jednak uwagę, że skoro Puszcza Białowieska już obecnie podlega daleko idącym ograniczeniom wynikającym z zasad ochrony obiektu światowego dziedzictwa UNESCO, to mieszkańcy i samorządy powinni uzyskiwać z tego tytułu wymierne korzyści. – W końcu dobrze by było, gdyby również mieszkańcy też z tego mieli jakąś korzyść, samorządy specjalną, dodatkową subwencję ekologiczną – podkreślił starosta.

Samorządowiec zaznaczył jednocześnie, że propozycja wymaga szczegółowej analizy. Zapowiedział zajęcie się sprawą przez zarząd powiatu oraz zachęcił mieszkańców do indywidualnego udziału w konsultacjach.

Obawy lokalnej społeczności dotyczą przede wszystkim możliwości wprowadzenia kolejnych ograniczeń w korzystaniu z lasu. To szczególnie istotna kwestia na terenach, gdzie turystyka przyrodnicza, rekreacja i tradycyjne formy użytkowania lasu są ważnym elementem życia mieszkańców oraz lokalnej gospodarki.

Czy mieszkańcy nadal będą mogli zbierać grzyby?

RDOŚ zapewnia, że proponowany rezerwat ma zachować szeroką dostępność dla mieszkańców i turystów. Sama nazwa „Lasy Otwarte” ma podkreślać, że ochrona przyrody nie musi oznaczać całkowitego wyłączenia terenów leśnych z użytkowania rekreacyjnego.

Według przedstawionych założeń na niemal całym obszarze rezerwatu nadal możliwe będzie zbieranie grzybów oraz runa leśnego. Dostępne mają pozostać szlaki piesze i rowerowe, a istniejące drogi nie zostaną włączone w granice rezerwatu.

To ważna deklaracja zarówno dla mieszkańców, jak i lokalnych przedsiębiorców świadczących usługi turystyczne. Puszcza Białowieska stanowi jedną z największych atrakcji przyrodniczych regionu, a dostęp do szlaków i terenów rekreacyjnych ma bezpośrednie znaczenie dla funkcjonowania gospodarstw agroturystycznych, obiektów noclegowych i usług związanych z turystyką.

Ostateczne zasady korzystania z rezerwatu będą jednak wynikały z przyjętych przepisów ochronnych. Dlatego podczas konsultacji istotne będzie dokładne określenie obszarów dostępnych dla mieszkańców, ewentualnych wyjątków i zasad organizacji ruchu turystycznego.

Gospodarzem terenu mają pozostać Lasy Państwowe. Do ich zadań należeć będzie m.in. realizacja działań ochronnych, zapewnienie bezpieczeństwa przeciwpożarowego oraz obsługa ruchu turystycznego.

Rezerwat ma również zakończyć spór z Komisją Europejską

Utworzenie nowej formy ochrony ma także znaczenie prawne. RDOŚ wskazuje, że ustanowienie rezerwatu może pomóc w zakończeniu wieloletniego sporu Polski z Komisją Europejską dotyczącego zabezpieczenia przyrodniczych walorów Puszczy Białowieskiej.

Konflikt nasilił się w 2017 roku, gdy prowadzono wycinki drzew uzasadniane przez ówczesny rząd koniecznością przeciwdziałania gradacji kornika drukarza. Sprawa trafiła na poziom instytucji europejskich, a od 2018 roku gospodarka leśna w omawianej części puszczy pozostaje wstrzymana.

Według RDOŚ nowy rezerwat ma zapewnić trwałe umocowanie ochrony tych obszarów w krajowym systemie prawnym.

– Powołanie rezerwatu pozwoli zakończyć wieloletni, trwający od 2018 r. spór z KE dotyczący braku odpowiedniego zabezpieczenia w prawie krajowym tych cennych przyrodniczo obszarów. Ustanowienie rezerwatu oddali ryzyko nałożenia na Polskę kar finansowych – argumentuje dyrekcja.

Z punktu widzenia samorządów istotne jest to, że – według zapewnień RDOŚ – utworzenie rezerwatu nie powinno oznaczać zasadniczej zmiany w prowadzeniu gospodarki leśnej, ponieważ ograniczenia w tym zakresie obowiązują już od kilku lat.

Zmienić ma się przede wszystkim formalny status ochronny terenu, a wraz z nim możliwość uzyskania większego wsparcia finansowego dla gmin.

Ochrona 96 proc. puszczy już obowiązuje

W czerwcu 2026 roku minister klimatu i środowiska Paulina Hennig-Kloska podpisała Zintegrowany Plan Zarządzania Obiektem Światowego Dziedzictwa UNESCO Puszcza Białowieska.

Dokument, przygotowywany przez wiele lat i zaakceptowany wcześniej przez UNESCO, określa zasady ochrony oraz zarządzania tym wyjątkowym kompleksem leśnym.

Na jego podstawie 96 proc. powierzchni puszczy pozostawiono procesom naturalnym, bez prowadzenia gospodarki leśnej. Obszar został podzielony na cztery strefy, dla których określono dopuszczalne sposoby użytkowania i zasady ochrony.

Nowy rezerwat nie będzie więc początkiem ochrony Puszczy Białowieskiej, lecz kolejnym instrumentem prawnym służącym zabezpieczeniu jej walorów przyrodniczych.

Konsultacje do 20 listopada. Mieszkańcy mogą zgłaszać uwagi

Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Białymstoku prowadzi konsultacje społeczne dotyczące propozycji utworzenia rezerwatu „Lasy Otwarte im. prof. Simony Kossak” do 20 listopada 2026 roku.

To etap, na którym mieszkańcy, samorządy, organizacje społeczne i lokalni przedsiębiorcy mogą przedstawić swoje stanowiska dotyczące planowanych granic rezerwatu oraz zasad jego funkcjonowania.

Szczególne znaczenie dla lokalnych społeczności będą miały kwestie dostępu do lasu, możliwości prowadzenia działalności turystycznej, utrzymania dróg i infrastruktury oraz rzeczywistych korzyści finansowych wynikających z ustanowienia nowej formy ochrony.

Patronką rezerwatu ma zostać prof. Simona Kossak, zmarła w 2007 roku biolożka, badaczka i popularyzatorka przyrody Puszczy Białowieskiej. Jak podkreśla RDOŚ, nadanie jej imienia nowemu rezerwatowi ma być wyrazem uznania dla osoby, która propagowała życie w harmonii z naturą.

Puszcza Białowieska, wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO od 1979 roku, jest jednym z ostatnich i najlepiej zachowanych naturalnych kompleksów leśnych o charakterze pierwotnym na niżu Europy. Od 1992 roku obiekt ma charakter transgraniczny i obejmuje również część białoruską.