Jakich odpadów jest w żółtym worku najwięcej?

Największą część stanowią folie – różnego rodzaju, o różnym składzie i kolorze. W naszych badaniach ich udział wyniósł 23,8% masy selektywnie zbieranych tworzyw sztucznych i metali, a więc niemal jedną czwartą. To ważna informacja, bo kiedy mówimy o zawartości żółtego worka, często w pierwszej kolejności wyobrażamy sobie butelki i puszki po napojach. Tymczasem pod względem masy dominowały właśnie folie: przezroczyste, kolorowe, z nadrukami, a także wielomateriałowe.

Trzeba jednak od razu zaznaczyć, że badaliśmy odpady zebrane przed uruchomieniem systemu kaucyjnego w Polsce. Próbki pobieraliśmy od listopada 2024 do stycznia 2025 r. W tamtym okresie bardzo istotną część strumienia odpadów stanowiły butelki PET. Same butelki przezroczyste, w tym bezbarwne, niebieskie i zielone, odpowiadały średnio za 19,4% masy. Po doliczeniu butelek nieprzezroczystych i czarnych udział tej grupy był jeszcze większy. To pokazuje, jak mocno system kaucyjny może zmienić skład odpadów trafiających do sortowni.

 

Wasze badanie jest wyjątkowo szczegółowe.

Rzeczywiście, podzieliliśmy badany strumień aż na 29 grup materiałowych. Przeglądając dostępną literaturę, nie znalazłem równie szczegółowego podziału składu morfologicznego selektywnie zebranych tworzyw sztucznych i metali. Tylko tak szczegółowa analiza składu morfologicznego selektywnie zbieranych odpadów pozwoli rzetelnie i dokładnie ocenić ich możliwości recyklingu czy odzysku energii.

Do odpadów trafiających do żółtego worka, które nadają się do recyklingu mechanicznego (i na które na dodatek jest na rynku polskim zbyt ze strony recyklerów), zaliczamy: folie LDPE, HDPE, PP (tu możliwości zbytu są ograniczone), opakowania PE, PP, PS (również z ograniczonymi możliwościami zbytu), butelki PET, kartony po napojach, metale żelazne i nieżelazne.

Osobno wydzieliliśmy metale żelazne i nieżelazne, kartony po napojach, PVC, zanieczyszczenia i drobną frakcję poniżej 20 mm.

Badania prowadziliśmy w czterech miastach, w różnych województwach: Łodzi, Katowicach, Nowej Soli i Grodzisku Wielkopolskim. W każdym miejscu pobraliśmy cztery niezależne próbki, łącznie 16 próbek o masie ponad 1,3 tony. Materiał pochodził przede wszystkim z zabudowy jednorodzinnej, zbieranej w systemie workowym. W Nowej Soli uwzględniliśmy również odpady z zabudowy wielorodzinnej. Każdą próbkę ręcznie rozdzielaliśmy na poszczególne frakcje i ważyliśmy. W następnych latach na skład tego strumienia odpadów wpłyną również wymogi PPWR, czyli unijnego rozporządzenia dotyczącego opakowań, oraz rozszerzona odpowiedzialność producenta. Dlatego badania trzeba będzie powtarzać.

 

Z badania wynika, że jedynie około 67% masy selektywnie zbieranego żółtego worka ma potencjał do recyklingu materiałowego, mechanicznego. Trudno być zatem optymistą, gdy myślimy o obowiązku przygotowania do ponownego użycia i recyklingu 65% wszystkich odpadów komunalnych do 2035 r. Jak Pan ocenia szanse na to?

To bardzo ważne pytanie, ale najpierw trzeba oddzielić dwie liczby i dwa różne pojęcia. Z naszych badań wynika, że około 67% masy analizowanego strumienia tworzyw sztucznych i metali stanowiły frakcje potencjalnie nadające się do recyklingu materiałowego. To nie znaczy jednak, że 67% masy żółtego worka rzeczywiście jest poddawane recyklingowi. Samo umieszczenie odpadu we właściwym pojemniku nie oznacza jeszcze, że uda się z niego wyprodukować nowy surowiec.

Zebrane selektywnie odpady trafiają najpierw do sortowni. Tam trzeba wydzielić określone polimery, rodzaje opakowań, a czasem również z ich podziałem na kolory. I tutaj pojawia się podstawowe ograniczenie: żadna sortownia nie pracuje ze stuprocentową skutecznością. Część materiału, który teoretycznie nadaje się do recyklingu, pozostaje we frakcji pozostałej po sortowaniu. Dodatkowo nie każdy surowiec, który da się technicznie przetworzyć, ma dziś odbiorcę gotowego zapłacić za jego recykling.

Dlatego jestem ostrożny w ocenach szans osiągnięcia bardzo wysokich poziomów. Musimy brać pod uwagę nie tylko prawne cele, lecz także rzeczywiste możliwości instalacji i kondycję ekonomiczną recyklerów. Wysoki poziom selektywnego zbierania odpadów to warunek konieczny, ale sam w sobie nie gwarantuje osiągnięcia odpowiedniego poziomu recyklingu.

Badanie pokazuje też, jakie straty i ograniczenia mogą pojawiać się już w sortowni.

 

To znaczy?

W publikacji przyjęliśmy założenie, że skuteczność sortowania frakcji nadających się do sprzedaży recyklerom wynosi 85%. To wartość oparta na naszych wcześniejszych doświadczeniach i informacjach pochodzących od przedstawicieli branży. Jeżeli 66,8% masy stanowią frakcje o potencjale recyklingowym, a z tej części udaje się wydzielić 85%, otrzymujemy około 57% całej masy pierwotnego strumienia.

Jest to szacowany potencjał materiału, który można skierować do recyklingu mechanicznego po sortowaniu, a nie potwierdzony poziom faktycznie przeprowadzonego recyklingu. To rozróżnienie jest niezwykle ważne. Po przekazaniu do recyklera również mogą występować straty, a efektywność zależy od konkretnego tworzywa, czystości surowca i zastosowanej technologii.

Pozostałości nienadające się do recyklingu, ale spełniające odpowiednie wymagania, można wykorzystać do produkcji paliw z odpadów. Trafiają one między innymi do cementowni oraz odpowiednio przygotowanych instalacji energetycznych, na przykład elektrociepłowni wyposażonych w kotły przystosowane do takich paliw.

Odpady powstają w każdym mieście. Z punktu widzenia kosztów i logistyki warto dążyć do tego, by jak najwięcej z nich zagospodarowywać możliwie blisko miejsca powstania. Potrzebujemy również źródeł energii elektrycznej i ciepła. Paliwa wytwarzane z odpowiednich pozostałości odpadowych mogą być jednym z elementów tego bilansu. Nie zastępują oczywiście recyklingu mechanicznego, lecz go uzupełniają, umożliwiając wykorzystanie części strumienia, której nie udało się zawrócić do obiegu materiałowego.

Z kolei recykling chemiczny to raczej kwestia przyszłości.

 

Na razie właściwie nikomu nie udało się to na dużą skalę.

O recyklingu chemicznym rozmawiamy od dawna. Dostrzegam w nim duży potencjał, zwłaszcza w przypadku mieszanin tworzyw sztucznych i opakowań, z którymi recykling mechaniczny sobie nie radzi. Nie oznacza to jednak, że możemy już dzisiaj założyć, iż technologia ta przejmie wszystkie problematyczne frakcje. W Europie jej rozwój nadal nie odpowiada skali wyzwań, przed którymi stoimy. Znaczenie mają zarówno możliwości technologiczne, jak i koszty oraz potrzeba budowy odpowiednich instalacji.

PPWR przewiduje od 2035 r. uwzględnianie recyklingu w dużej skali przy ocenie przydatności opakowań do recyklingu. To ważny kierunek, ale nie wystarczy stwierdzić, że jakieś opakowanie można przetworzyć w warunkach laboratoryjnych. Trzeba jeszcze udowodnić, że da się je zbierać, sortować i rzeczywiście poddawać recyklingowi w odpowiednio dużej skali. W obecnych warunkach widzę tu bardzo poważne trudności.

Dochodzi do tego ekonomia. Europejscy recyklerzy ponoszą wysokie koszty energii elektrycznej i pracy, a jednocześnie konkurują z tanim surowcem pierwotnym, między innymi importowanym z Chin i produkowanym z ropy naftowej. Zdarza się więc, że technologia recyklingu jakiegoś materiału jest dostępna, ale produkt uzyskany z odpadu nie jest cenowo konkurencyjny. Przedsiębiorstwa mają trudności z utrzymaniem rentowności, a część z nich upada.

Nie osiągniemy zatem zakładanych celów samym zwiększaniem wymagań, jeżeli równocześnie nie stworzymy warunków, w których recykling będzie mógł funkcjonować na rynku.

 

Ile zanieczyszczeń znajduje się w tzw. żółtym worku?

Średnio około 22% masy analizowanych przez nas odpadów stanowiły zanieczyszczenia, czyli materiały, które według obowiązujących zasad nie powinny trafić do zbiórki tworzyw sztucznych i metali. To bardzo dużo – praktycznie co piąty kilogram. W tej grupie znalazły się między innymi papier, tektura, tekstylia, odpady organiczne, szkło, a nawet zużyte pieluchy. W badaniach nie mówimy przy tym o zabrudzeniu butelki czy opakowania jako takim, lecz przede wszystkim o obecności całych frakcji odpadów, które w żółtym worku znalazły się niezgodnie z zasadami segregacji.

Wyniki różniły się wyraźnie w zależności od miejsca poboru próbek. Najlepszą jakość odnotowaliśmy w Grodzisku Wielkopolskim, gdzie udział zanieczyszczeń wynosił około 13%. Najgorzej było w Nowej Soli – tam sięgnął około 36%. To ogromna różnica, pokazująca, jak mocno skład odpadów może zależeć od lokalnych warunków i sposobu prowadzenia zbiórki.

Zarówno nasze wcześniejsze doświadczenia, jak i wyniki badania wskazują, że odpady pochodzące z zabudowy jednorodzinnej są zazwyczaj lepiej segregowane niż te zbierane w zabudowie wielorodzinnej. W blokach większym problemem jest anonimowość. Jeżeli wielu mieszkańców korzysta z tych samych pojemników, trudniej wskazać osobę, która wrzuciła do nich niewłaściwy odpad. To sprzyja obniżeniu jakości całego strumienia.

 

Które tworzywa sztuczne najtrudniej zawrócić do gospodarki przy naszych dzisiejszych technologicznych możliwościach?

Przede wszystkim opakowania wielomateriałowe i wielowarstwowe, w których połączono różne rodzaje tworzyw, czasami również z metalizowaną warstwą. Takie konstrukcje są stosowane nie bez powodu: mają chronić produkt, zapewniać odpowiednią barierowość, przedłużać świeżość i trwałość żywności. Z punktu widzenia użytkownika pełnią więc ważną funkcję. Problem pojawia się wtedy, gdy opakowanie staje się odpadem i chcemy rozdzielić jego poszczególne warstwy. Recykling mechaniczny bywa w takich przypadkach bardzo trudny, nieopłacalny, a czasem praktycznie niemożliwy.

Znaczenie ma również kolor opakowania. Dobrym przykładem są czarne tworzywa barwione sadzą węglową. W wielu sortowniach stosuje się separatory optopneumatyczne wykorzystujące podczerwień do rozpoznawania rodzaju materiału. Jeżeli opakowanie zawiera sadzę węglową, pochłania ona sygnał i urządzenie ma problem z identyfikacją tworzywa. W rezultacie opakowanie, które mogłoby nadawać się do przetworzenia, nie zostaje wydzielone z całego strumienia i może nie trafić do recyklingu. To przykład problemu, który odpowiednie ekoprojektowanie opakowań może pomóc ograniczyć.

Ważne jest także rozróżnienie możliwości technicznych od rynkowych. Na przykład przezroczysta folia LDPE, która w naszym badaniu stanowiła około 5,6% masy, ma odbiorców i wartość jako surowiec wtórny. Z kolei niektóre folie kolorowe, mimo że technologicznie nadają się do recyklingu, bywają odbierane przez recyklerów tylko wtedy, gdy sortownia dopłaci do ich przyjęcia. Podobne problemy dotyczą części opakowań z polistyrenu, tacek PET czy opakowań barierowych. Nie można więc dzielić tworzyw wyłącznie na takie, które „da się” i „nie da się” poddać recyklingowi. Pytania brzmią również, czy istnieje odbiorca, czy jakość surowca pozwala na jego przetworzenie i czy cały proces jest ekonomicznie uzasadniony.

 

Technologia to jedno, ale równie ważne są chyba nasze zachowania i przyzwyczajenia.

Na pewno zaszła duża zmiana ilościowa. W ostatnich latach rośnie masa tworzyw sztucznych zbieranych selektywnie. Dane statystyczne przywołane w naszej publikacji pokazują, że w 2020 r. zebrano w ten sposób około 1,3 mln ton tworzyw sztucznych, a w 2024 r. już około 1,46 mln ton. To świadczy o rozwoju selektywnej zbiórki. Nie możemy jednak zatrzymać się na stwierdzeniu, że zbieramy więcej, skoro jakość zebranych odpadów wciąż pozostawia wiele do życzenia.

Nasze 22% zanieczyszczeń jest pod tym względem sygnałem ostrzegawczym. Jeżeli do żółtego worka trafiają tekstylia, resztki jedzenia czy zużyte pieluchy, to nie wystarczy nawet bardzo nowoczesna linia sortownicza. Część błędów da się skorygować na etapie sortowania, ale każdy taki błąd kosztuje i utrudnia uzyskanie dobrej jakości surowca. Dlatego edukacja mieszkańców i konsekwentne wyjaśnianie zasad segregacji są nadal konieczne.

Źródło

  1. Hryb W., Wandrasz A.J., Matyasik P.: A Detailed Analysis of the Morphological Composition of Selectively Collected Plastics and Metals: A Case Study of Four Voivodeships in Poland, „Applied Sciences” 16(13)/2026, 6543, DOI: 10.3390/app16136543.