Kandydat na słowo roku: KAUCJA

Kształt przepisów wypracowywany przez ostatnie lata w Polsce należy odbierać jako prokonsumenckie i otwarte na wolność gospodarczą.  W tekście chcemy pokazać, jak wyżej wymienione zalety stają się wyzwaniami dla tych, którzy systemy kaucyjne muszą zorganizować i będą obsługiwać.

Zaczynając od wątku wolności gospodarczej, nie sposób nie zauważyć, że dopuszczenie do prowadzenia systemów kaucyjnych nieograniczonej liczby podmiotów reprezentujących, zwanych powszechnie „operatorami” stawia przed nimi szereg wyzwań spowodowanych „prokonsumenckością” przepisów. Mając na myśli prokonsumenckość, wystarczy wspomnieć naczelną zasadę wynikającą z ustawy opakowaniowej, jaką jest bezparagonowość systemów kaucyjnych. Dla konsumenta jest to rozwiązanie idealne. Ze środowiskowego punktu widzenia, także należy mu się wysoka ocena. Bo któż byłby w stanie dzielić powstałe w gospodarstwie domowym opakowania względem miejsc zakupu, aby odpowiednio dokonać zwrotu? Tymczasem, patrząc na potrzeby pozostałych uczestników tego ogromnego przedsięwzięcia, każda transakcja musi zostać skrupulatnie odnotowana. Ma to służyć możliwości przypisania jednostkowego kosztu zebrania opakowania/odpadu opakowaniowego konkretnemu wprowadzającemu, aby podmioty ich reprezentujące mogły wzajemnie rozliczyć koszty operacyjne, o których mowa w art. 40i ust 1 pkt 6 ustawy opakowaniowej.

Samorządy chwalą minister Sowińską: konstruktywne rozmowy o ROP w resorcie klimatu

Jakie opakowania będą polegać kaucji i ile ona wynosi?

Nie każdy napój będzie objęty kaucją. Dotyczyć to będzie napojów w następujących opakowaniach:

• z tworzyw sztucznych wraz z zakrętkami o pojemności do 3l – 50 gr/szt.
• z metali o pojemności do 1 l – 50 gr/ szt.
• ze szkła wielokrotnego użytku o pojemności do 1,5 l – 1 zł/szt. – mogą zostać objęte ogólnopolskimi systemami kaucyjnymi dopiero od 2026 roku.

Sam rodzaj opakowania to nie jedyny wyznacznik objęcia kaucją. Aby ustalić, czy konkretny napój zapakowany w wymienione rodzaje opakowań podlega pod obowiązki opakowań kaucjonowanych, wymaga weryfikacji zgodności zawartości opakowania z ustawową definicją napoju. Należy również zweryfikować niniejsze z przepisami wokół tego zagadnienia, jak np. art. 21a ust 1a ustawy opakowaniowej, który wyłącza z obowiązków uzyskiwania poziomów zbierania wprowadzających produkty w opakowaniach na napoje będące mlekiem, jogurtem lub innym pitnym produktem mlecznym.

Warto przy tym podkreślić, że uczestnictwo w jakimkolwiek systemie kaucyjnym w Polsce, nawet przy wprowadzaniu opakowań pasujących do definicji napoju i spełniających powyższe kryteria materiałowe i pojemnościowe, nie jest obowiązkowe. Zastosowane w przepisach mechanizmy ekonomiczne mające zachęcać do zbierania opakowań w ramach systemów kaucyjnych przynajmniej do 2026 roku nie będą stanowiły istotnej ekonomicznej zachęty do finansowania tego przedsięwzięcia. Jednak okres startowy należy traktować jako kompromis pomiędzy ustawodawcą a rynkiem. Opłaty sankcyjne będą niskie, ale tylko przez krótki czas.  Szczegółową prognozę stopniowości dołączania wprowadzających do systemów kaucyjnych opisano w raporcie Deloitte pt. „System kaucyjny w Polsce – koszty, perspektywy, szanse”

Istnieje wiele czynników, które przeanalizować powinien wprowadzający napoje w opakowaniach. Pierwszym i kluczowym jest ustalenie czy opakowania, które oferuje, kwalifikują się do systemu kaucyjnego. Jeśli tak, to czy ich wolumen i prognozy sprzedaży w kontekście nieuchronnych kosztów związanych z systemem kaucyjnym stanowi pozycję, która tylko w tym formacie powinna występować na rynku? Postanowienie o utrzymaniu napoju na rynku w opakowaniu podlegającemu kaucyjnym obowiązkom rodzi kolejne wyzwania. Zakładając, że wprowadzający zdecyduje o realizacji celów dotyczących poziomów zbiórki za pomocą systemu kaucyjnego, kolejną decyzją, jaką musi podjąć, jest forma uczestnictwa w owym systemie. Wprowadzający może samodzielnie lub we współpracy z innymi wprowadzającymi utworzyć spółkę akcyjną, o której mowa w art. 40g ust. 2 ustawy. Taka ścieżka wiąże się z potrzebą zbudowania ogólnopolskiego systemu kaucyjnego, który obsłużyć musi opakowania także innych wprowadzających, którzy zechcą się do takiego systemu włączyć. Drugą opcją jest właśnie włączenie się w roli klienta do istniejącego systemu kaucyjnego.

Zakładając, że sprawozdawczość niefinansowa, cele środowiskowe i społeczna odpowiedzialność biznesu będą decydować o przystępowaniu do systemów kaucyjnych warto wymienić kilka istotnych zadań, jakie są wyzwaniem nadchodzących miesięcy, głównie dla podmiotów reprezentujących.

Baza danych opakowań kaucyjnych

Decyzje na prowadzenie systemów kaucyjnych jednoznacznie wskazują, że każdy podmiot reprezentujący ma działać na obszarze każdej gminy w kraju i obsługiwać zbieranie opakowań i/lub odpadów opakowaniowych w zakresie wszystkich wprowadzających uczestniczących w jakimkolwiek systemie kaucyjnym. Stąd dla umożliwienia rozliczeń kaucji, ale także ewentualnych opłat manipulacyjnych niezbędne jest stworzenie wspólnego standardu znakowania obsługiwanego we wspólnej, dobrze zabezpieczonej bazie danych.

Obecność w każdej jednostce handlu >200m²

Główną siecią zbiórki pustych opakowań i odpadów opakowaniowych będą sklepy mające w swojej ofercie napoje w określonym ustawowo rodzaju opakowania, których powierzchnia sprzedaży jest większa niż 200m². W praktyce będzie to większość dyskontów, super i hiper marketów, szacowana na około 20 tys. punktów w skali kraju. Sklepy te będą stopniowo wyposażane w maszyny zbierające opakowania. Na początku mogą robić to w punktach obsługi klienta w sposób manualny. Dodatkowo ostatnia nowelizacja przepisów wprowadza obowiązek zbiórki opakowań szklanych wielokrotnego użytku w każdym punkcie, w którym są oferowane, bez względu ma powierzchnię sprzedaży. Każdy podmiot reprezentujący ma obowiązek podpisania umowy z każdą jednostką handlu >200m², która oferuje napoje w opakowaniach. Ustawodawca nie przychylił się do propozycji przedstawicieli handlu, aby z obowiązku zbierania wyłączyć sklepy nieżywnościowe. Zasadniczo obecność każdego podmiotu reprezentującego w każdej jednostce handlu daje pewność zwrotu kaucji i pokrycia kosztów zbiórki. Branża handlowa nie wyobraża sobie jednak rozdzielania zbieranych odpadów opakowaniowych względem podmiotów, które je reprezentują. Organizacyjnie i logistycznie jest to wręcz niewykonalne. Dlatego, aby zbiórka odpadów opakowaniowych i opakowań w ramach systemów kaucyjnych mogła być uznawana za „ekologiczną”, niezbędne jest wypracowanie przez podmioty reprezentujące wspólnych zasad logistyki i rozliczeń z jednostkami handlowymi.

Własność odpadów opakowaniowych

Przepisy wskazujące na własność odpadów opakowaniowych przypadającą podmiotowi, który je zebrał, w praktyce może spowodować, że podmiot, który reprezentuje mały wolumen opakowań i posiada krajową sieć zbiórki, osiągnie tysięczno-procentowe poziomy zbiórki. Sprawozdawczo uzyskamy sukces, jednak czy chodzi wyłącznie o wskaźniki?

Wyzwania dla interesariuszy systemów kaucyjnych

W tej niezwykle skomplikowanej zależności, fundamentem musi być identyfikowalność miejsca i czasu zebrania opakowania, a także znajomość jego przynależności do wprowadzającego, a tym samym podmiotu reprezentującego. Cały ciężar organizacji teoretycznie i formalnie spoczywa na podmiotach reprezentujących, ale to jednostki handlu będą miejscami spotkań z zadowolonym lub rozczarowanym klientem. Klient w pierwszej kolejności wspomni w rozmowie z innym klientem, w którym sklepie został szybko i sprawnie obsłużony, a dopiero ten bardziej zadowolony, zainteresuje się jaki podmiot reprezentujący wprowadził te zadowalające, innowacyjne rozwiązania. 

“Jaki ma być polski model ROP?”

już 26 lutego 2025 zapraszamy do oglądania transmisji online z debaty dotyczącej rozszerzonej odpowiedzialności producenta.

Udział online – rejestracja bezpłatna: rop.abrys.pl