Parlament Europejski i Rada 16 grudnia 2020 r. przyjęły dyrektywę 2020/2184 w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi (dalej d.j.w.p.s.l.). Obowiązuje ona od 12 stycznia 2021 r., zatem państwa członkowskie mają 2 lata na jej transpozycję do prawa krajowego i 5–6 lat na wdrożenie poszczególnych artykułów. Część obowiązków dyrektywa nakłada na państwa członkowskie i organy nadzorujące, a część bezpośrednio na dostawców wody.

Wynika to z faktu, że przepisy europejskie nie regulują samego zaopatrzenia ludności w wodę, ale mają na celu jedynie zagwarantowanie wszystkim konsumentom stałego dostępu do wody bezpiecznej dla zdrowia, o jak najwyższej jakości, oraz dostępu do informacji dotyczącej wody wypływającej z kranu. Każde państwo członkowskie powinno więc transponować dyrektywę do swojego prawa i jednoznacznie określić odpowiedzialności i obowiązki wszystkich podmiotów uczestniczących pośrednio i bezpośrednio w tworzeniu systemu zaopatrzenia ludności w wodę. W stosunku do poprzedniej dyrektywy, 98/83/WE, zmianie uległo m.in. podejście do zapewnienia bezpieczeństwa wody. Zdaniem twórców d.j.w.p.s.l., nie jest możliwe uzyskanie efektu, którym jest zapewnienie jak najwyższego poziomu ochrony zdrowia publicznego (w kontekście zagrożeń przenoszonych drogą wodną) bez stałego, systematycznego podejmowania działań opartych na prewencji, mających na celu minimalizowanie ryzyka. Stąd wprowadzenie obowiązku systematycznej oceny ryzyka i stałego zarządzania ryzykiem na wszystkich etapach całego łańcucha dostaw wody, od obszarów zasilania dla punktów poboru wody aż do kranu u konsumenta. Twórcy d.j.w.p.s.l. uznali, w ślad za Światową Organizacją Zdrowia (WHO), że podejście oparte na ryzyku jest sprawdzonym, najlepszym i najprostszym systemem zarządzania, gwarantującym bezpieczeństwo wody, co potwierdzają liczne rozwiązania stosowane zwłaszcza w krajach Ameryki Północnej, w Australii czy w Nowej Zelandii, a także w niektórych krajach europejskich.

Podział obowiązków i odpowiedzialności interesariuszy w łańcuchu dostaw wody

Twórcy d.j.w.p.s.l. jednoznacznie stwierdzili, że skuteczna ochrona zdrowia publicznego jest możliwa jedynie wtedy, jeśli odpowiednie starania podejmą nie tylko dostawcy wody, ale wszyscy pozostali interesariusze, a zwłaszcza:

1. podmioty odpowiedzialne za zaopatrzenie w wodę (przede wszystkim gminy, które przekazując zadanie zaopatrzenia w wodę wyspecjalizowanym podmiotom, nie są zwalniane z odpowiedzialności za sposób i jakość jego realizacji):

  • organizując system zaopatrzenia w bezpieczną wodę, gwarantujący dostęp do niej wszystkim osobom przebywającym na ich terenie,
  • dbając o zapewnienie odpowiednich standardów jakości świadczenia usług,
  • informując o jakości wody i ewentualnych problemach z nią związanych

2. organy i podmioty odpowiedzialne za zapewnienie odpowiedniej jakości wód podziemnych i powierzchniowych, zwłaszcza tych sprzedawanych dostawcom wody na cele zaopatrzenia ludności, poprzez przeprowadzenie oceny ryzyka i zarządzanie ryzykiem w obszarach zasilania dla punktów poboru wody;

3. podmioty odpowiedzialne za wewnętrzne systemy wodociągowe, w których najczęściej dochodzi do wtórnego zanieczyszczenia wody;
4. organy nadzorujące jakość wody do spożycia, których obowiązkiem jest odpowiednie reagowanie w przypadku pojawienia się:

  • zagrożeń dla zdrowia, w szczególności w przypadku kałowego zanieczyszczenia wody lub zagrożenia chemicznego (np. azotany, chrom, ołów), mogących w krótkim czasie wpływać na zdrowie konsumentów,
  • zagrożeń dla jakości wody mogących negatywnie nastawiać konsumentów do spożywania wody z kranu (mętność, barwa, zapach),
  • zagrożeń mikrobiologicznych (np. pojedyncze bakterie grupy coli, ogólna liczba bakterii w 22°C), wskazujących na problemy eksploatacyjne systemu zaopatrzenia w wodę.

Nowa dyrektywa nakazuje ponadto współpracę i komunikację pomiędzy różnymi podmiotami uczestniczącymi w łańcuchu dostaw wody do konsumenta, podkreślając rolę komunikacji i informacji w skutecznym zarządzaniu ryzykiem. Dotychczasowe zasady postępowania – często z przedmiotową współpracą, mającą na celu szybkie i skuteczne rozwiązywanie zaistniałych problemów oraz wspólne poszukiwanie miejsca i przyczyny pojawienia się problemu z przestrzeganiem obowiązujących wymagań – zastępuje jedynie wydawanie decyzji administracyjnych, powodujących niepotrzebny chaos i nieuzasadnioną alokację środków publicznych (np. wprowadzanie awaryjnego zaopatrzenia w wodę beczkowozami w przypadku pojedynczych bakterii grupy coli lub Clostridium perfringers). W tym miejscu należy podkreślić, że zgodnie z obecnie i w przyszłości obowiązującymi przepisami wartość parametryczna określona w dyrektywach i Rozporządzeniu Ministra Zdrowia z 7 grudnia 2017 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi nie jest tzw. najwyższą dopuszczalną wartością, ale wartością gwarantującą, że woda będzie w odniesieniu do danego parametru na pewno zdrowia i czysta. Natomiast każde przekroczenie wartości parametrycznej wymaga przeprowadzenia analizy, czy stanowi ono zagrożenie dla zdrowia publicznego lub określonych grup społecznych (np. niemowląt czy kobiet w ciąży).

Dostawca wody

W d.j.w.p.s.l. wprowadzono definicję dostawcy wody, którym jest każdy podmiot dostarczający wodę przeznaczoną do spożycia przez ludzi. Zatem zgodnie z tą definicją nie są to tylko przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjne w rozumieniu ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (dalej u.z.z.w.). Dostawcą wody w interpretacji d.j.w.p.s.l. jest każdy podmiot uczestniczący w łańcuchu dostaw wody, a nie tylko ten, który dostarcza wodę ostatecznemu odbiorcy, co w realiach polskich dotychczas tak było interpretowane. Dostawcą wody w rozumieniu d.j.w.p.s.l. jest więc również podmiot produkujący i sprzedający wodę innemu podmiotowi, w którego kompetencjach jest jedynie eksploatacja i zarządzanie siecią dystrybucji aż do punktu przyłączenia do wewnętrznego systemu wodociągowego. Dostawcą wody jest także właściciel działki będący ostatecznym odbiorcą dla przedsiębiorstwa wodociągowego w rozumieniu u.z.z.w., na terenie której są np. budynki mieszkalne, do których odbiorca odsprzedaje wodę na podstawie umowy cywilnoprawnej. Dostawcami wody są również właściciele ujęć prywatnych, dostarczający wodę na własne potrzeby (np. szpitale, hotele, ośrodki wypoczynkowe) lub odsprzedający wodę, ponieważ prowadzą oni działalność publiczną lub handlową.

System zaopatrzenia w wodę

W Polsce nie mamy prawnego podziału systemów wodociągowych wynikającego z praw własności, jak to jest w innych krajach, który umożliwia nałożenie na publiczne i prywatne dostawy wody nieco odmienne obowiązki, z zachowaniem obligatoryjności, aby wszystkie dostawy zapewniały odpowiednią jakość wody w kranie u konsumenta. Wprawdzie w rozporządzeniu Ministra Zdrowia w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi mowa jest o przedsiębiorstwach wodociągowo-kanalizacyjnych i właścicielach indywidualnych ujęć wody, ale w d.j.w.p.s.l. obowiązki nakładane są na dostawców wody, a nie jedynie na właścicieli ujęć. Bez jasnego określenia wymagań i standardów trudno oczekiwać, że ostateczny produkt, jakim jest woda przeznaczona do spożycia przez ludzi, będzie najwyższej jakości i bezpieczny dla zdrowia. W polskim prawodawstwie nie zdefiniowano dotychczas także kryteriów, jakie muszą spełniać systemy zaopatrzenia w wodę w zależności od wielkości zaopatrywanej populacji. Niektóre z nich są istotne z punktu widzenia bezpieczeństwa wody, np. obowiązek magazynowania wody (stosowany nie tylko w celu utrzymania właściwego ciśnienia wody), w przypadku większych systemów także w zbiornikach sieciowych, obowiązek zapewnienia ochrony fizycznej i cybernetycznej systemu zaopatrzenia w wodę, rozumianego nie tylko jako układ techniczny urządzeń wodociąg...