Projektowanie przestrzeni tak, aby była dostępna i wygodna dla wszystkich użytkowników, stopniowo staje się standardem. Wynika to zarówno z obowiązujących przepisów, jak i rosnącej świadomości społecznej. Istnieje wiele publikacji dotyczących dostosowania architektury do potrzeb osób z niepełnosprawnościami, które często obejmują także otoczenie budynków, ciągi komunikacyjne oraz niekiedy miejskie tereny zieleni. Wciąż jednak mało jest opracowań dotyczących projektowania terenów przyrodniczych, takich jak lasy czy wybrzeża.

Łańcuch dostępności

Brytyjska organizacja The Sensory Trust, zajmująca się projektowaniem dostępnych przestrzeni rekreacyjnych, wprowadziła pojęcie Access Chain, co dosłownie możemy przetłumaczyć jako „łańcuch dostępności”. Dla osoby o ograniczonej mobilności wizyta w wybranym miejscu może być niemożliwa, jeśli po drodze trafi na inne blokady. Przeanalizujmy to na przykładzie wizyty w muzeum.

Zaczynamy od zdobycia informacji – w jakich godzinach otwarte jest muzeum, ile kosztuje bilet, czy organizowane są specjalne oprowadzania, np. z tłumaczem języka migowego? Następnie analizujemy możliwości dojazdu, odległość parkingu od muzeum, dostępność przystanków. Czy do budynku prowadzi pochylnia? Czy wewnątrz działa winda, a przejścia są szerokie; czy będą tam czytelne oznaczenia, czy wystawa jest dostępna, czy na miejscu czekają na nas audiodeskrypcja lub modele dotykowe? A co z toaletami, miejscami wyciszenia? I w końcu – czy uda nam się bezpiecznie wrócić do domu? Jeśli którykolwiek z tych elementów nie działa, cały łańcuch dostępności zostaje przerwany.

Dokładnie tak samo działają szlaki turystyczne. Aby były dostępne, konieczne jest zapewnienie spójnego systemu usług; nie wystarczy dostosować samej trasy. Jeśli osoby z niepełnosprawnościami nie będą w stanie tam dotrzeć komunikacją publiczną lub nie będą miały gdzie zaparkować samochodu, jeśli nie będą miały dostępu do toalety, kasy, punktu gastronomicznego czy miejsc odpoczynku – i tak tam nie przyjadą. Wszystko zaczyna się od rzetelnej informacji, dostępnej jeszcze przed wyruszeniem z domu.

Prosto do głównej atrakcji

Projektując dostępny budynek, należy kierować się zasadą, że w miarę możliwości wszyscy wchodzą głównym wejściem. Dopiero gdy jest to niemożliwe, możemy część osób skierować do innego, ale powinno to być ostatecznością. Podobnie jest w przypadku szlaków turystycznych. Jeśli mamy możliwość dostosowania tylko jednej ścieżki – niech będzie to ta, która prowadzi do głównej atrakcji. Trasa powinna prowadzić przez tereny o znaczących walorach krajobrazowych, a po drodze powinny pojawić się dodatkowe udogodnienia, punkty widokowe, tablice informacyjne.

W miarę możliwości szlaki powinny tworzyć pętle, co pozwala na powrót inną drogą; powrót tą samą trasą postrzegany jest jako mniej atrakcyjny. Optymalna długość szlaku to minimum 2 km, a przeważnie 3–5 km. Trasa może być uzupełniona krótszymi szlakami, dla osób z większymi trudnościami w poruszaniu się.

Wygodna droga

Zasady projektowania samej ścieżki są bardzo podobne do tych związanych z projektowaniem miejskich chodników. Oto kilka podstawowych zasad:

  • szlaki wielofunkcyjne, np. pieszo-rowerowe lub pieszo-konne, powinny być wyraźnie oznakowane, mieć odpowiednią szerokość i wysokość,
  • w miarę możliwości powinno się rozdzielać ruch pieszy wyraźną granicą,
  • droga powinna mieć odpowiednią szerokość na całej długości, tak aby zapewnić wygodne poruszanie się w obu kierunkach. Przyjmuje się, że optymalna szerokość to 150 cm, ale w terenach przyrodniczych dopuszcza się zwężenie ścieżki do 90 cm,
  • w przypadku tak wąskiej ścieżki należy wprowadzić co jakiś czas miejsca do wymijania. Z kolei minimalna wysokość to 220 cm,
  • poniżej tej wysokości nie mogą znaleźć się żadne znaki ani szyldy (to w mieście), ale dotyczy to również gałęzi drzew (zarówno w lesie, jak i w mieście).

Przeszkody terenowe na szlakach mogą stwarzać zagrożenie i powinny być usuwane. Jeśli nie da się tego zrobić, należy opisać je na tablicy informacyjnej przy wejściu na trasę i na stronie internetowej oraz oznaczyć w terenie. Niebezpieczne mogą być przeszkody wklęsłe (np. zagłębienia), wypukłe (skały, korzenie), boczne (gałęzie krzewów) i zwisające (gałęzie drzew).

Nawierzchnia na szlaku powinna być twarda i stabilna – najbardziej optymalne są asfalt i beton, ale nie zawsze będą one pasowały do naturalnego krajobrazu. Dobrze utrzymana nawierzchnia gruntowa lub gruntowa stabilizowana w wielu miejscach będzie zatem wystarczająca. Nawierzchnia musi mieć też dobre właściwości antypoślizgowe. Nachylenie poprzeczne powinno umożliwiać odpływ wody na zewnątrz ścieżki, ale nie powinno przekraczać 3%. Tam, gdzie konieczne jest wprowadzenie drenażu przecinającego szlak, stosuje się systemy z elastycznym elementem gumowym, który nie blokuje kół wózków. W miejscach szczególnie niebezpiecznych, np. przy stromych urwiskach, na kładkach i mostkach, należy stosować krawężniki, które pełnią funkcję szyn odbojowych, a w niektórych miejscach również barierki.

Bez trudu pod górę?

Szlaki na terenach o zróżnicowanej wysokości powinny być projektowane serpentynowo, wzdłuż poziomic. Przyjmuje się, że kąt nachylenia łatwo dostępnej trasy nie przekracza 5%. Jeśli nie da się inaczej, można wprowadzić większe nachylenie, ale należy zadbać o równomiernie rozmieszczone nawierzchnie wypłaszczone, gdzie można odpocząć po trudniejszym podjeździe.

Należy unikać stosowania schodów lub ograniczyć je do absolutnego minimum. Powinny mieć maksymalnie 10 stopni, każda stopnica powinna mieć szerokość i głębokość na minimum 150 cm, a wysokość podstopnicy do maksymalnie 5 cm. Pochylnie terenowe powinny mieć barierki po obu stronach. Materiały i styl należy dobrać tak, aby kładka wpisywała się w otaczający krajobraz.

Przy trasie nie może też zabraknąć takich elementów jak ławki, stoły czy wiaty. Powinny być wygodne, bezpieczne, dopasowane do otoczenia oraz dostępne dla osób z niepełnosprawnościami. Zaleca się ławki z oparciami i podłokietnikami, z sąsiadującym z nimi miejscem na wózek oraz odpowiednią przestrzenią manewrową. Stoły powinny umożliwiać podjazd wózkiem, a dostępna wiata musi mieć szerokie przejścia oraz wygodne dojście po stabilnej nawierzchni.

Wszystkie szlaki powinny być dodatkowo wyraźnie oznaczone. Informacja o dostępnych ścieżkach, ale też o ewentualnych przeszkodach powinna znaleźć się zarówno na tablicach informacyjnych przed wejściem na szlak, na samym szlaku, jak i na stronie internetowej. W tych wszystkich miejscach powinna być umieszczona również informacja o czasowym zamknięciu szlaków.

Atrakcyjne tablice edukacyjne

Szlak turystyczny może być uzupełniony o ofertę edukacyjną. W jej skład wchodzą wszelkiego rodzaju punkty widokowe i budki obserwacyjne, a także tablice edukacyjne. I tu znów – zasady projektowania tablic, które mają edukować, niewiele różnią się od tego, jak projektujemy takie tablice w mieście.

Różnice mogą dotyczyć użytego materiału. Przykładowo – jedna z podstawowych zasad mówi, że jeśli stawiamy tablicę tyflograficzną, przeznaczoną dla osób niewidomych, musimy również zadbać o odpowiednie doprowadzenie do niej. Jeśli jest to dworzec, muzeum czy inna przestrzeń miejska, stosujemy płytki ze żłobieniami (linie naprowadzające) i z wypustkami (pola uwagi). W lesie możemy wprowadzić drewnianą kłodę, umieszczoną w nawierzchni. Zmiana faktury wyczuwana pod laską lub stopą będzie sygnalizować o elemencie znajdującym się przy krawędzi drogi.

Tekst na tablicy powinien być prosty i czytelny. Należy unikać języka specjalistycznego, a gdy tylko to możliwe, lepiej użyć prostych grafik zamiast tekstu. Zarówno tekst, jak i rysunki powinny być zrozumiałe również dla dzieci i osób z niepełnosprawnością intelektualną, dlatego powinny być jak najbardziej uniwersalne i konkretne, ale nie infantylne.

Najlepszym przykładem, przytoczonym w publikacji „Natur für alle”1, jest symbol wiatru. W książkach dla dzieci symbolizuje go często postać chmurki z oczami i buzią, która na coś dmucha. Takie zobrazowanie wiatru ma niewiele wspólnego z rzeczywistością i nie ułatwia zrozumienia zjawiska. O wiele lepszym rysunkiem byłby taki, w którym widzimy drzewa pochylone przez silny wiatr.

Tablice informacyjne powinny mieć parametry umożliwiające podjechanie wózkiem i wygodne czytanie niezależnie od wzrostu, a żeby tak się stało, muszą być utrzymane w czystości. Jeśli wykonane są z metalu, nie mogą być narażone na zbytnie nagrzewanie; najlepszym rozwiązaniem jest umieszczenie tablicy pod zadaszeniem.

Natura dla wszystkich

Osoby znające język niemiecki zachęcam do zapoznania się ze wspomnianą już serią poradników „Natur für alle: Planungshilfen zur Barrierefreiheit”, wydaną przez Lebenshilfe Wittmund i Regionalen Umweltzentrums Schortens w 2002 r. Publikacja dostępna jest bezpłatnie na stronie RUZ.

W języku polskim dostępne są dwie pozycje. Pierwsza to „Model dostępnego parku przyrodniczego”, wypracowana przez zespół ekspertów w ramach projektu „Obszar chroniony, obszar dostępny” i przetestowana przez 16 parków przyrodniczych w Polsce. Obejmuje ona zarówno poziom podstawowy, wynikający z przepisów prawa, jak i zaawansowany, uwzględniający różne aspekty dostępności, które nie są prawnie wymagane, ale warte wprowadzenia. Publikacja dostępna jest na stronie PFRON2.

Druga pozycja to „Las bez barier – obiekty terenowe”, wydana przez Ośrodek Rozwojowo-Wdrożeniowy Lasów Państwowych w Bedoniu. Można ją pobrać na stronie Lasów Państwowych3. Osoby zainteresowane, a szczególnie zarządców terenów przyrodniczych i projektantów, odsyłam do podanych publikacji po więcej.

To dopiero początek

Powyżej opisałam tylko kilka ważnych wskazówek dla projektantów dostępnych terenów przyrodniczych. W ww. publikacjach znajdziemy jeszcze takie zagadnienia jak parkingi leśne, toalety i zewnętrzne zlewy, punkty i budki widokowe, kładki w koronach drzew i urządzenia do obserwacji, miejsca do biwakowania i na ogniska, oznakowanie i identyfikacja wizualna, przemieszczanie się na rowerach, skuterach inwalidzkich, nartach i amfibiach, dostępność plaż, zejścia do wody i na statek, organizowanie wydarzeń i zajęć przyrodniczych.

Projektowanie terenów przyrodniczych bez barier to nie chwilowy trend, lecz kierunek rozwoju nowoczesnych i odpowiedzialnych przestrzeni publicznych. Dostępny las, park czy ścieżka edukacyjna służą nie tylko osobom z niepełnosprawnościami, ale również seniorom, rodzinom z dziećmi, osobom czasowo ograniczonym ruchowo czy turystom szukającym wygody i bezpieczeństwa.

Anna Komorowska

architektka krajobrazu, „Robię w zieleni”

 

Źródła

  1. https://ruz-schortens.de/natur-fuer-alle (dostęp: 7.07.2026).
  2. https://www.pfron.org.pl/aktualnosci/szczegoly-aktualnosci/news/model-dostepnego-parku-przyrodniczego/ (dostęp: 7.07.2026).
  3. https://www.lasy.gov.pl/pl/publikacje/copy_of_gospodarka-lesna/udostepnianie-lasu (dostęp: 7.07.2026).