Surowce krytyczne z odpadów: Czy recykling uratuje unijny przemysł przed monopolem Chin?

CRMA wprowadza szybką ścieżkę inwestycyjną dla instalacji odzysku surowców z odpadów. Polska ma ogromną szansę stać się beneficjentem tych zmian – instalacje recyklingowe mogą ubiegać się o status projektów strategicznych, który skraca procedury urzędowe do zaledwie 15 miesięcy i otwiera drzwi do wielomilionowego finansowania.

Obok bezpieczeństwa energetycznego, kolejnym istotnym tematem z punktu widzenia polityki przemysłowej Unii Europejskiej, a więc i Polski będącej jej częścią, jest bezpieczeństwo surowcowe. Powodem jest totalne praktycznie uzależnienie od grupy pierwiastków, których wydobycie i przetwórstwo skoncentrowane są niemal wyłącznie poza granicami UE, a które są newralgiczne w przemyśle motoryzacyjnym, elektronicznym, w energetyce odnawialnej, aż po obronność kraju. Dlatego też, wobec wyzwania, jakie stoi przed UE, czyli uniezależniania się od innych państw w zakresie pozyskiwania pierwiastków ziem rzadkich, sektor gospodarki odpadami, dotąd traktowany w tej debacie marginalnie, może stanowić jeden z filarów odpowiedzi na to ryzyko.

Skala zależności importowej

Według analiz Międzynarodowej Agencji Energii (IEA), w 2024 r. Chiny odpowiadały za ok. 60% globalnego wydobycia metali ziem rzadkich wykorzystywanych w magnesach (neodym, prazeodym, dysproz, terb) oraz aż 91% ich globalnego przetwórstwa (separacji i rafinacji) [6]. Koncentracja podaży dotyczy jednak nie tylko ziem rzadkich, ale i innych surowców bateryjnych: dla niklu, litu, kobaltu, grafitu i ziem rzadkich łącznie średni udział trzech największych krajów przetwarzających poszczególne surowce wzrósł z ok. 82% w 2020 r. do 86% w 2024 r., przy czym w tym okresie niemal cały przyrost globalnych mocy przetwórczych niklu pochodził z Indonezji, a analogiczny przyrost mocy przetwórczych kobaltu, grafitu i ziem rzadkich z Chin [7].

Taka koncentracja podaży przekłada się bezpośrednio na ryzyko operacyjne dla europejskiego przemysłu. W kwietniu 2025 r. Chiny wprowadziły kontrolę eksportową na siedem ciężkich pierwiastków ziem rzadkich oraz związane z nimi związki, metale i magnesy. Gwałtowny spadek wolumenu eksportu w kwietniu i maju 2025 r. zmusił część producentów motoryzacyjnych w USA i Europie do ograniczenia produkcji, a nawet czasowego wstrzymania linii produkcyjnych z powodu braku dostępu do magnesów trwałych. Nawet po częściowym przywróceniu przepływu towarów ceny ziem rzadkich w krajach importujących pozostały podwyższone, w Europie sięgając poziomu nawet sześciokrotnie wyższego niż w Chinach [5].

Skalę i strukturę tej zależności potwierdza również oficjalne studium Komisji Europejskiej „Study on the Critical Raw Materials for the EU 2023 – Final Report”, stanowiące techniczną podstawę obecnej listy surowców krytycznych. Zgodnie z tym opracowaniem Chiny są zarówno największym globalnym, jak i głównym unijnym dostawcą dla większości surowców krytycznych, w tym barytu, bizmutu, galu, germanu, magnezu, grafitu naturalnego, wszystkich pierwiastków ziem rzadkich (lekkich i ciężkich), wolframu oraz wanadu [12].

Critical Raw Materials Act

Odpowiedzią Unii Europejskiej na to ryzyko jest rozporządzenie (UE) 2024/1252 z 11 kwietnia 2024 r., ustanawiające ramy zapewnienia bezpiecznych i zrównoważonych dostaw surowców krytycznych (Critical Raw Materials Act, CRMA), obowiązujące od 23 maja 2024 r. [1]. Podstawę techniczną obecnej, piątej z kolei listy surowców krytycznych stanowi studium Komisji Europejskiej z marca 2023 r., które poddało ocenie 70 materiałów kandydujących (67 pojedynczych surowców oraz trzy grupy: lekkie i ciężkie pierwiastki ziem rzadkich oraz metale z grupy platynowców), wyłaniając ostatecznie 34 surowce krytyczne, z których 17 uznano dodatkowo za surowce strategiczne [12]. Akt wyznacza trzy wskaźniki referencyjne do osiągnięcia do 2030 r.: co najmniej 10% rocznego zużycia surowców strategicznych ma pochodzić z wydobycia na terenie UE, co najmniej 40% ma być przetwarzane (rafinowane, przekształcane) w UE, a co najmniej 25% zużycia ma pochodzić z recyklingu [2].

Do tego dochodzi mechanizm dywersyfikacji importu: żaden pojedynczy kraj trzeci nie może odpowiadać za więcej niż 65% unijnego zużycia danego surowca strategicznego na żadnym etapie łańcucha dostaw [2]. Jest to funkcjonalny limit koncentracji importu, mający wymusić na przedsiębiorstwach i administracjach budowanie alternatywnych źródeł zaopatrzenia niezależnie od bieżącej sytuacji z pojedynczym dostawcą.

Rada Unii Europejskiej przyjęła 4 marca 2026 r. stanowisko wobec nowelizacji rozporządzenia, wzmacniające ten mechanizm. Nowelizacja zobowiązuje Komisję Europejską do informowania państw członkowskich oraz zarządów spółek o ryzyku w łańcuchu dostaw surowców krytycznych, doprecyzowuje kompetencje Komisji w zakresie proponowania środków ograniczających to ryzyko, a także wprowadza możliwość wykorzystania paszportów produktowych do realizacji obowiązków informacyjnych dotyczących magnesów trwałych. Zmiany te wpisują się w plan działań RESourceEU, którego celem jest wzmocnienie bezpieczeństwa dostaw oraz cyrkularności unijnego przemysłu [3][4].

Polska w unijnym łańcuchu dostaw – działania legislacyjne i perspektywa wydobywcza

Realizacja 10% celu wydobywczego CRMA wymaga zaangażowania również krajów członkowskich dysponujących własną bazą surowcową. Na unijnej liście surowców krytycznych znajduje się obecnie 34 metale i materiały, z czego 17 zostało uznanych za surowce strategiczne. Polska jest dziś istotnym unijnym dostawcą trzech z nich: miedzi, węgla koksowego oraz helu, a z krajowych rud miedziowo-srebrowych odzyskiwane są dodatkowo nikiel w postaci siarczanu niklu oraz metale z grupy platynowców wraz ze złotem [11].

Grupa kapitałowa KGHM planuje w latach 2026–2030 średnioroczną produkcję miedzi płatnej na poziomie 730 tys. ton, z czego ok. 80% w kraju, traktując ten metal jako fundament transformacji energetycznej, elektromobilności i cyfryzacji zgodnie ze strategią spółki do 2055 r. W dłuższej perspektywie, po 2035 r., koncern rozważa selektywne inwestycje również w nikiel, kobalt, lit, platynowce oraz pierwiastki ziem rzadkich [11]. Nowym uczestnikiem rynku jest notowana od czerwca 2026 r. na GPW spółka Lumina Metals, która szacuje, że jej flagowy projekt kopalni miedzi i srebra Nowa Sól mógłby, przy produkcji ok. 290 tys. ton miedzi rocznie w pierwszej dekadzie działalności, odpowiadać za ok. 8% rocznego zapotrzebowania UE na ten metal [11].

Aktualnie trwa proces legislacyjny projektu ustawy o zapewnieniu gospodarce krajowej dostępu do surowców, w tym surowców krytycznych (nr UC83), której celem jest wdrożenie na poziomie krajowym rozporządzenia CRMA. Projekt został opublikowany na stronie Rządowego Centrum Legislacyjnego we wrześniu 2025 r. i trafił właśnie na Komitet do Spraw Europejskich. Po przyjęciu przez Radę Ministrów trafi pod obrady Sejmu [19][20]. Ustawa przewiduje m.in. powołanie Pełnomocnika Rządu ds. Polityki Surowcowej Państwa (funkcję tę ma pełnić Główny Geolog Kraju, jednocześnie przedstawiciel Polski w Europejskiej Radzie ds. Surowców Krytycznych), Międzyresortowego Zespołu ds. Polityki Surowcowej opiniującego wnioski o uznanie krajowych projektów za strategiczne w rozumieniu CRMA, a także pojedynczego punktu kontaktowego w Ministerstwie Klimatu i Środowiska, koordynującego procedury wydawania pozwoleń dla projektów strategicznych, w tym recyklingowych [20]. Celem regulacji jest zapewnienie stabilnych i przewidywalnych warunków realizacji projektów strategicznych, w tym odpowiedniego uwzględnienia ich w krajowym systemie planowania strategicznego i przestrzennego, co powinno oznaczać ułatwienia w procedowaniu nowych inwestycji. Ministerstwo, we współpracy z Państwowym Instytutem Geologicznym, przygotowało również projekt Krajowego Programu Poszukiwań Surowców Krytycznych na lata 2026–2033 o łącznym budżecie 185,7 mln zł, obejmującego badania geologiczne, geochemiczne, geofizyczne oraz wiercenia [11].

Zestawienie perspektywy wydobywczej z perspektywą odzysku surowców krytycznych pokazuje, że żaden z trzech filarów CRMA, czyli wydobycie, przetwórstwo, recykling, nie jest dla Polski opcją drugorzędną. Krajowa baza geologiczna pozostaje ograniczona do kilku surowców, co tym mocniej uzasadnia inwestycje w infrastrukturę odzysku z odpadów jako komplementarną, a w wielu kategoriach jedyną realistyczną, ścieżkę budowy krajowego wkładu w realizację unijnych celów.

Odpady jako źródło surowców strategicznych

Realizacja 25% celu recyklingowego wymaga systematycznego odzysku pierwiastków krytycznych ze strumieni odpadów, które dziś w dużej części nie są objęte specjalizowanym przetwarzaniem. Studium Komisji Europejskiej z 2023 r. wykorzystuje w metodyce oceny krytyczności wskaźnik EOL-RIR (End-of-Life Recycling Input Rate), określający odsetek zapotrzebowania możliwy do pokrycia surowcami wtórnymi, i wskazuje, że dla surowców o wysokim stopniu zaawansowania technologicznego, takich jak pierwiastki ziem rzadkich, gal czy ind, produkcja wtórna pozostaje wciąż ograniczona, mimo istotnego potencjału odzysku [12]. Wspólne Centrum Badawcze Komisji Europejskiej (Joint Research Centre, JRC) wskazuje, że odpady pochodzące z baterii, pojazdów oraz sprzętu elektrycznego i elektronicznego mają istotny potencjał odzysku surowców krytycznych, a nawet powszechne przedmioty gospodarstwa domowego, jak dyski twarde czy przewody, mogą stanowić znaczące źródło tych materiałów [8]. Do najbardziej istotnych z perspektywy sektora gospodarki odpadami strumieni należą:

• zużyty sprzęt elektryczny i elektroniczny (ZSEE) – płytki drukowane zawierają złoto, srebro, pallad i miedź w stężeniach istotnie wyższych niż w rudach pierwotnych; strumień ten jest uważany jeden z kluczowych obszarów gospodarki o obiegu zamkniętym wobec surowców krytycznych [9],
• magnesy trwałe z silników elektrycznych i turbin wiatrowych zawierają neodym, dysproz i terb, a ich demontaż i odzysk pozostaje wąskim gardłem technologicznym, ale jednocześnie priorytetem regulacyjnym, o czym świadczy wprowadzenie paszportów produktowych dla tej kategorii w nowelizacji CRMA [3],
• baterie litowo-jonowe zawierają lit, kobalt, nikiel i mangan, a odzysk tych surowców reguluje rozporządzenie (UE) 2023/1542 w sprawie baterii i zużytych baterii, które ustanawia wiążące poziomy zbiórki zużytych baterii przenośnych (63% do końca 2027 r., 73% do końca 2030 r.) oraz cele odzysku litu z baterii zużytych (50% do końca 2027 r., 80% do końca 2031 r.) [10].
• katalizatory samochodowe zawierają metale z grupy platynowców, takich jak platynę, pallad i rod i stanowią jeden z najbardziej wartościowych, choć wciąż niedostatecznie skontrolowanych strumieni odpadów w krajowym systemie gospodarki odpadami,
• zużyte panele fotowoltaiczne wraz ze zbliżającą się falą wycofań instalacji z pierwszych lat rozwoju rynku PV będzie wkrótce stanowił poważny problem na rynku gospodarki odpadami, wobec braku instalacji do ich przetwarzania w kraju, przy czym istotą jest fakt, że strumień ten będzie zawierał srebro, ind, tellur i gal, czyli surowce kluczowe dla kolejnej generacji technologii energetycznych i elektronicznych.

Konieczność budowy infrastruktury przetwarzania odpadów i ułatwienia inwestycyjne

Osiągnięcie 25% celu recyklingowego CRMA nie jest wyłącznie kwestią przepisów, powoływania nowych rad naukowych czy eksperckich, które poza teoretyzowaniem nie będą w stanie urealnić ambitnych celów unijnych. Dopełnieniem wprowadzonych przepisów prawa jest powstanie instalacji do odzysku surowców krytycznych na skalę, która dziś w Europie w większości nie istnieje. Standardowy proces uzyskiwania pozwoleń dla nowych instalacji liczy się w długich latach, co samo w sobie stanowi istotną barierę inwestycyjną, bez względu na stopień skomplikowania planowanej inwestycji, co nie sprzyja ani rozwojowi technologicznemu ani gospodarczemu.

Aby to zmienić, CRMA wprowadza instytucję „projektów strategicznych” (Strategic Projects), obejmujących wydobycie, przetwórstwo, recykling oraz substytucję surowców strategicznych. Projekty uzyskujące ten status korzystają z dwóch kluczowych ułatwień, tj. skróconych terminów wydawania pozwoleń (maksymalnie 27 miesięcy dla projektów wydobywczych i 15 miesięcy dla projektów przetwórczych oraz recyklingowych) oraz ułatwionego dostępu do finansowania, w tym doradztwa ze strony podgrupy finansowej Rady ds. Surowców Krytycznych, z udziałem Europejskiego Banku Inwestycyjnego i innych instytucji finansowych [13][14]. Każde państwo członkowskie musi też wyznaczyć jeden lub więcej pojedynczych punktów kontaktowych (single point of contact), koordynujących całą procedurę administracyjną wobec inwestora [15].

W dniu 25 marca 2026 r. Komisja Europejska formalnie zatwierdziła pierwszą listę 47 projektów strategicznych w 13 państwach członkowskich, w tym w Polsce, o łącznej szacowanej wartości inwestycji 22,5 mld euro. Projekty te obejmują 25 inicjatyw wydobywczych, 24 przetwórcze, 10 recyklingowych oraz 2 dotyczące substytucji surowców, pokrywając 14 z 17 surowców strategicznych wskazanych w CRMA [13]. Wśród nich znalazły się dwa polskie projekty: zakład separacji pierwiastków ziem rzadkich w Puławach (Mkango Resources) oraz instalacja recyklingu metali bateryjnych POLVOLT (Elemental Battery Metals sp. z o.o.), obejmująca odzysk niklu, miedzi, kobaltu, litu, metali z grupy platynowców i manganu; wskazuje się również na planowaną instalację odzysku surowców krytycznych w Zawierciu [16][17].

Sama liczba projektów recyklingowych, czyli zaledwie 10 na 47 w pierwszym naborze, a w drugim naborze, zamkniętym w styczniu 2026 r., ponownie tylko 10, skoncentrowanych głównie we Włoszech i Francji, pokazuje, że filar recyklingowy CRMA rozwija się wolniej niż wydobywczy i przetwórczy [18]. W grudniu 2025 r. Komisja Europejska przyjęła plan działań RESourceEU, zobowiązując się do uruchomienia dodatkowo do 3 mld euro ze środków unijnych w ciągu kolejnych 12 miesięcy na przyspieszenie wdrażania CRMA [13].

Z perspektywy polskiego sektora gospodarki odpadami oznacza to konkretną szansę: instalacje przetwarzania ZSEE, baterii i katalizatorów, spełniające kryteria techniczne, finansowe i zrównoważonego rozwoju określone w CRMA, mogą ubiegać się o status projektu strategicznego, a wraz z nim o skrócone terminy uregulowań formalnoprawnych, w tym decyzji środowiskowych czy pozwoleń budowlanych oraz wsparcie w pozyskaniu finansowania, w tym ze środków InvestEU, Europejskiego Funduszu Konkurencyjności czy Funduszu Spójności [14][15]. Bez takiego wsparcia inwestycyjnego trudno oczekiwać, że krajowa infrastruktura odzysku nadąży za tempem wzrostu strumieni odpadów zawierających surowce krytyczne, zwłaszcza w obszarach, w których Polska nie ma dotąd żadnego reprezentowanego projektu strategicznego, jak katalizatory samochodowe czy panele fotowoltaiczne. Polska posiada potencjał do rozwoju tego obszaru gospodarki odpadami, wpisując się w cele gospodarki o obiegu zamkniętym, który staje się istotnym i nierozerwalnym elementem gospodarki jako takiej. Właściwe zarządzanie GOZ w obszarze surowców krytycznych stanowi wielkie wyzwanie, jednocześnie pokazując szanse na niezależność surowcową. Kluczowe przy tym są jednak: właściwe zarządzenie tym tematem, w tym  tempo budowy odpowiedniej infrastruktury odzysku w najbliższych latach, a także zachowanie czujności i koncentracji na wciąż zmieniających się przepisach prawa.

dr inż. Anna Popławska
Kierownik Działu EONOVA

REMONDIS Medison Sp. z o.o. // EONOVA

Źródła

1. Parlament Europejski i Rada Unii Europejskiej, „Rozporządzenie (UE) 2024/1252 z dnia 11 kwietnia 2024 r. ustanawiające ramy zapewnienia bezpiecznych i zrównoważonych dostaw surowców krytycznych”, 2024, EUR-Lex: https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/1252/2024-05-03/eng
2. Komisja Europejska, „A secure and sustainable supply of critical raw materials”, 2024, EUR-Lex: https://eur-lex.europa.eu/EN/legal-content/summary/a-secure-and-sustainable-supply-of-critical-raw-materials.html
3. Rada Unii Europejskiej, „Critical raw materials act”, 2026, Rada Unii Europejskiej: https://www.consilium.europa.eu/en/infographics/critical-raw-materials/
4. Komisja Europejska, „European Critical Raw Materials Act”, 2026, Komisja Europejska: https://commission.europa.eu/topics/competitiveness/green-deal-industrial-plan/european-critical-raw-materials-act_en
5. International Energy Agency, „With new export controls on critical minerals, supply concentration risks become reality”, 2025, IEA: https://www.iea.org/commentaries/with-new-export-controls-on-critical-minerals-supply-concentration-risks-become-reality
6. International Energy Agency, „Rare Earth Elements” (Executive Summary), 2025, IEA: https://www.iea.org/reports/rare-earth-elements/executive-summary
7. International Energy Agency, „Global Critical Minerals Outlook 2025” (Executive Summary), 2025, IEA: https://www.iea.org/reports/global-critical-minerals-outlook-2025/executive-summary
8. Joint Research Centre, „JRC identifies key opportunities for critical raw material recovery”, 2026, Komisja Europejska: https://joint-research-centre.ec.europa.eu/jrc-news-and-updates/jrc-identifies-key-opportunities-critical-raw-material-recovery-2026-05-29_en
9. Xavier L.H., Ottoni M., Abreu L.P.P., „A comprehensive review of urban mining and the value recovery from e-waste materials”, 2023, Resources, Conservation and Recycling (ScienceDirect): https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0921344922006723
10. Parlament Europejski i Rada Unii Europejskiej, „Rozporządzenie (UE) 2023/1542 z dnia 12 lipca 2023 r. w sprawie baterii i zużytych baterii”, 2023, EUR-Lex: https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2023/1542/oj/eng
11. Furman T., „Surowce krytyczne. Polska szuka swojej szansy”, 2026, Parkiet.com: https://www.parkiet.com/surowce-i-paliwa/art44806681-surowce-krytyczne-polska-szuka-swojej-szansy
12. European Commission, Directorate-General for Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs, „Study on the Critical Raw Materials for the EU 2023 – Final Report”, 2023, Publications Office of the European Union: https://single-market-economy.ec.europa.eu/publications/study-critical-raw-materials-eu-2023-final-report_en
13. Jones Day, „The EU Critical Raw Materials Act and Its Impact on the Mining Sector: Strategic Opportunities for Industry Stakeholders”, 2026, Jones Day: https://www.jonesday.com/en/insights/2026/05/the-eu-critical-raw-materials-act-and-its-impact-on-the-mining-sector-strategic-opportunities-for-industry-stakeholders
14. White & Case LLP, „Strategic Projects for the EU: list of 47 Strategic Projects announced”, 2026, White & Case: https://www.whitecase.com/insight-alert/strategic-projects-eu-list-47-strategic-projects-announced
15. A&O Shearman, „EU energy transition: Europe’s critical materials value chain boosted by strategic projects announcement”, 2026, A&O Shearman: https://www.aoshearman.com/en/insights/europes-critical-materials-value-chain-boosted-by-strategic-projects-announcement
16. International Energy Agency, „Strategic Projects of the CRMA”, 2026, IEA: https://www.iea.org/policies/26758-strategic-projects-of-the-crma
17. Polska Prezydencja w Radzie Unii Europejskiej, „Ensuring security of supply of critical raw materials for the EU”, 2026, Rada Unii Europejskiej: https://polish-presidency.consilium.europa.eu/en/news/ensuring-security-of-supply-of-critical-raw-materials-for-the-eu/
18. EUWID Recycling News, „EU launches second call for strategic critical raw materials projects”, 2025, EUWID: https://www.euwid-recycling.com/news/policy/eu-launches-second-call-for-strategic-crm-projects-011025/
19. Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, „Projekt ustawy o zapewnieniu dostępu do surowców krytycznych, w tym do surowców ważnych dla krajowej gospodarki”, 2025, Portal Gov.pl: https://www.gov.pl/web/premier/projekt-ustawy-o-zapewnieniu-dostepu-do-surowcow-krytycznych-w-tym-do-surowcow-waznych-dla-krajowej-gospodarki
20. Ministerstwo Klimatu i Środowiska, „Konsultacje projektu ustawy o zapewnieniu gospodarce krajowej dostępu do surowców, w tym surowców krytycznych”, 2025, Portal Gov.pl: https://www.gov.pl/web/klimat/konsultacje-projektu-ustawy-o-zapewnieniu-gospodarce-krajowej-dostepu-do-surowcow-w-tym-surowcow-krytycznych